Menu

CHRONOLOGY OF THE SINDH KHILAFAT COMMITTEE

 

DATE

PLACE

ACTIVITY

PRESIDENT

PARTICIPANT

 

Larkana

Procession

Mr Jan Muhammad Junejo

 

Friday

 

Gathering

Molana Taj Mahmood Amroti

Pir Imam Shah of Jhando

 

 

Sukkur

Procession

Pir Imam Uddin Shah

 

17-19-1922

Bahadur Pur

Meeting

 

 

20-03-1919

Sukkur

Meeting

 

 

06-10-1919

Karachi

Meeting

 

 

17-10-1919

Sukkur

Meeting

Molvi Abdul Khalique Moraie

Molana Taj Muhammad

Molvi Din Muhammad wafaie

Mr Virumal

Mir Mausum Shah

Purdar Nisham

17-10-1919

Hyderabad

Procession

Molvi Taj Muhammad

Shahzada Abdullah jan Sarhadi

Molana  Hafiz Asadullah Shah

Syed Abdul Hakeem Shah

Rais Jan Muhammad Sarhadi

Mr Abdul Jabbar

Dr Noor Muhammad

Molana Taj Mahmood

Shaikh Abdul Majeed

27-11-1919

Rohri

Meeting

Mr. Ghulam nabi kazi

Kazi Abdul Razak

Mr. Ali Bux

01-05-1920

Bhan

Meeting

Local Branches

 

01-08-1920

Swhwan

Hartal

 

 

01-08-1920

Nawabshah

Hartal

 

 

01-08-1920

Nasarpur

Meeting

Molvi Haji Muhammad

Mian Muhammad Islmail

 

01-08-1920

Amrot Shareef

Hartal

Public Meeting

 

01-08-1920

Kambar

Meeting

 

 

01-08-1920

Sonda

Meeting

Kazi Abdul Qayoon Farooqui

 

01-08-1920

Thull

Hartal

Molvi Nabi Bux

 

01-08-1920

Khahi/

Nawabshah

Hartal

 

 

01-08-1920

Badin

Hartal

 

 

01-08-1920

Bhiria

Hartal/Meeting

 

 

01-08-1920

Sijawal

Gathering

 

 

01-08-1920

Thatta

Hartal

 

 

01-08-1920

Moro

Hartal

 

 

01-08-1920

Kotri

Meeting

 

 

01-08-1920

Halla

Meeting

Molana khalifa haji Muhammad Ali

Haji Pir Muhammad

Molvi Lal Muhammad

01-08-1920

Hyderabad

Hartal

 

 

01-08-1920

Halla

Meeting/Hartal

 

 

01-09-1920

Hyderabad

Meeting

Molvi Muhakim-u-ddin

Shaikh Abdul Majeed

Seth Aminuddin

15-01-1920

Larkana

Meeting

Mr Jan Muhammad Junejo

Saraie Jan Muhammad

Siraie Amrati

16.01.1920

 

Meeting

Molvi Muhammad

 

02-09-1920

District Hazara

Meeting

 

 

03-02-1920

Karachi

Procession

 

Mr Honourable Harichand

Vishunadas

Mr jamsheed N.R Mehta

Mr Ayoub Khan

Mr Wali Muhammad

Mr Wadho mal

Mr Haji Abdullah Haroon

Mr Muhammad Ali

Mr. Syed Hussain

Syed Suleman Nadvi

Mr Hayat

03-09-1920

Hyderabad

Meeting

Mr. Abdul Jabbar

Local Branches

19-03-1920

Sonda

Meeting

Mr. Muhammad Ayoob

 

19-03-1920

Tando

Muhammad Khan

Meeting

 

 

19-03-1920

Nawabshah

Hartal

 

 

19-03-1920

Nawabshah

Meeting

Shahdaza Muhammad Imam Shah

 

19-03-1920

Dokri

Hartal

 

 

19-03-1920

Amrot Shareef

Meeting

 

 

19-03-1920

Sakni

Meeting

Molvi Abdullah

Hamdani Laghari

Rind Sano

Khasi

Halipota

Kambrani

Syed

Ranwar

19-03-1920

Shakirpur

Hartal/

Procession

 

 

19-03-1920

Sehwan

Hartal/

Procession

Molvi Abdul razak

 

19-03-1920

Sijawal

Hartal

Mian hamadullah

Local Branches

19-03-1920

Kambar

Hartal/

Procession

 

 

19-03-1920

Thatta

Hartal

Syed Mian Ismail Shah kazmi

 

19-03-1920

Cheho

Hartal/Meeting

Molvi Mian Noor Muhammad

 

19-03-1920

San

Hartal

 

 

20-03-1920

Larkana

Meeting

Pir Tourshi

Mr jan Muhammad

Gobind Bux

 

29-03-1920

Moro

Meeting

Molvi Muhammad Siddique

Local Branches

04-10-1920

Larkana

Meeting

Molana Taj Mahmood Amroti

Molana Zafar Ali

 

04-11-1920

Bhit Shah

Meeting

Shaikh Abdul Majeed

Molvi Abdul khalique

Hakeem Muhammad Muaz

Muhammad Hashim

Shaikh Abdul Majeed

16-04-1920

Sehwan

Meeting

Moulana Abdul Karim Daris

Hazrat Molana Taj Mahmood Amroti

Pir Syed Turab Ali Shah

Shazada Pir Abdul Satar Khan

Jan Muhammad Junejo

Pir Ali Anwar Shah

Mr. Abdul Jabar

Mr Amin-u-ddin

Molvi Fazul Muhammad Hakim

Molvi Abdul Karim Muhammad Puri

Molvi Muhammad Siddiqueof Karachi

Molvi Fatah Muhammad Sehwan

Shaikh Abdul Aziz

Molvi Haji Ahmed and Sirajuddin sidique

17-04-1920

Sehwan

Meeting

Moulana Abdul Karim Daris

Mazrat Molana Taj Mahmood Amroti

Pir Syed Turab Ali Shah

Shazada Pir Abdul Satar Khan

Jan Muhammad Junejo

Pir Ali Anwar Shah

Mr. Abdul Jabar

Mr Amin-u-ddin

Molvi Fazul Muhammad Hakim

Molvi Abdul Karim Muhammad Puri

Molvi Muhammad Siddiqueof Karachi

Molvi Fatah Muhammad Sehwan

Shaikh Abdul Aziz

Molvi Haji Ahmed and Sirajuddin sidique

18-04-1920

Bubak

Meeting

Pir Abdul Sattar

Local Branches

30-04-1920

Shikarpur

Meeting

Molvi Abdul Karim Chithi

 

05-07-1920

Buta Sirai

Meeting

Syed Abdul Haque

Pir Syed Shah Doran

Mian Abdul Rahman

Molana Syed Taj Mahmood Amroti

Rias Jan Muhammad Junejo

Pir Syed Turab Ali Shah

Shaikh Abdul Majeed

14-05-1920

Jatoi/Shakirpur

Meeting

Molvi Abdul karim Chishti

Sardar Imam Bux Khan Jatoi

Pir Syed Amir Shah

16-05-1920

Hyderabad

Meeting

Munshi Aminuddin Sahib

 

19-05-1920

Karachi

Meeting

Molana Abdul Karim Darsi

 

20-05-1920

Hyderabad

Meeting

Mr Mian Muhammad

Mr Abdul Jabbar

28-05-1920

Shakirpur

Meeting

Molvi Abdul Karim Chishti

 

06-08-1920

Jacobabad

Meeting

Molana Syed Muhasan Shah

Molana Abdul Karim

06-08-1920

Jacobabad

Meeting

 

 

06-10-1920

Nawabshah

Meeting

Shaikh Abdul Majeed

Hakim Shamsuddin

Seth Aminuddind

Kazi Abdullah Shah

Molvi Maaz

Molvi Muhammad Uddin

Molvi Muhammad Hashim

Molvi Abdul khalique

07-04-1920

Halla

Meeting

Molana Fazul Muhammad Hakim

Syed Abdullah Shah

Syed Ali Asghar Shah

Syed Muhammad Alam Shah

Shaikh Abdul Aziz

Hafiz Khan Muhammad Karachi

Moloana Muhammad Abdul Khalique Moraie

Molana Muhammad Suleman of Bano

Molana Muhammad Daud of Dadu

Molvi Shaikh Noor Muhammad of Matariye

Syed Ghulam Murtaza Shah

G.M Syed of Son

Hafz Khana Muhammad

 

07-10-1920

Hyderabad

Meeting

Shaikh Abdul Majeed

Kazi Syed Asadullah Shah

Molvi Abdullah

Seth Amin-ul-din

24-07-1920

Dakhan

Meeting

Molvi Abdul Karim Chishti

 

24-07-1920

 

 

Shaikh Noor Muhammad widow of Syed Faisal Shah

Local Branches Meeting of women’s

08-05-1920

Karachi

Meeting

Mr Abdullah Haroon

 

08-10-1920

Nausharo

Meeting

Shah Abdul Majeed

Molvi Makhdoom-u-Din

Molvi Abdul Khalique Moraie

 Kazi Asadullah Shah

Rais Najamuddin

Hafiz Karim Bux

20-08-1920

Moro

Meeting

Molvi Haji Muhammad Siddique

Kazi Muhammad Khuda Bux

Molvi Abdul Khalique

24-08-1920

Amrot Shareef

Meeting

Hazrat Molana Taj Mahmood Amroti

Molana Abdul karim Chishti

 

26-08-1920

Cheho

Meeting

Mian Makhan

 

09-04-1920

Shakirpur

Meeting

Molvi Abdul Karim

Mian Amanullah Khan

24-09-1920

Moro

Meeting

Molvi Muhammad Siddique

 

28-09-1920

Abido

Boycott

 

 

16-10-1920

Hyderabad

Meeting

Shaikh Abdul Majeed

Pir Ghulam Mujadad

Seth Aminuddin

18-10-1920

Halla

Meeting

Shaikh Abdul Majeed

Hafiz Haji Wali Muahammad

Shaikh Abdul Majeed

19-10-1920

Bao Dero

Meeting

Shaikh Abdul Majeed

Muhammad Bux

Pir Gghulam Mujadid

Kazi Asadullah Shah

Mr Abdul jabbar

Kazi Khuda Bux

21-10-1920

Nasarpur

Meeting

 

Shaikh Abdul Majeed

Pir Ghulam Mujadid

Kazi AsadullahShah

Kazi Khuda Bux

Abdul Jabbar

Muhammad Hashim Mukhlis

Mian Muhammad Yousif

Mr. khuda Bux

Muhammad Hashim

22-10-1920

Moro

Meeting

Mr Nabi Bux

 

27-10-1920

 

Karachi

Meeting

Kazi Abdul Rahman

Mr. Muhammad Khan

Syed Mustafa Ka,al

27-10-1920

Dadu

Meeting

Molvi Muhammad Shah

Molvi Muhammad Siddique

29-10-1920

Thatta

Meeting

Molvi Muhammad Hassan

 

30-10-1920

Karachi

Meeting

Molana Zafar Ali Khan

 

11-02-1920

Karachi

Meeting

Mr T.L waswani

Molana Abdul Bari

Molana Kalam

Mr Shaukat Ali

13-11-1920

Thatta

Meeting

Pir Ghulam Mujadad

 

26-11-1920

Sonda/

Talka Thatta

Meeting

Molvi Mian Ahmed Siddique

Molvi Abu bakar

20-12-1920

Bano

Meeting

Pir Muhammad Baquar

Molvi Haji Muhammad Suleman

Molvi Muhammad Yousif

31-12-1920

Moro

Meeting

Kazi Nabi Bux

Kazi Faiz Muhammad

31-12-1920

Moro

Meeting

Kazi Nabi Bux

Kazi Faiz Muhammad

Kazi Abdul Rahman

16-01-1921

Nawabshah

Meeting

Molvi Khaliq Moraie

 

21-03-1921

Karachi

Hartal

Students Strike

 

01-08-1922

Naushoro Feroz

Meeting

 

 

01-11-1922

Thatta

Meeting

Molvi hafiz Abdul Halim

Hafiz Muhammad Hussain

 

14-01-1922

Karachi

Meeting

 

 

30-01-1922

Nausharo

Meeting

Molana Hakeem Fatah Muhammad

 

02-09-1922

Goth Bola

Meeting

 

 

03-09-1922

Tando

Muhammad Khan

Meeting

 

Kazi Asadullah Shah

Muhammad Hashim Mukhalish

Mian Asadullah

Mian Pir Abdul Sattar Jan

Molvi Ghulam Muhammad of Tano Sain Dad

Molvi Muhammad Musa

Kazi Asadullah

03-09-1922

Shah Jo Goth

Meeting

Molvi Khuda Bux

 

03-12-1922

Naushahro

Meeting

Molvi Karim Bux

Kazi Mian Abdullah alies

Abdul Hadi

19-03-1922

Tando

Muhammad Khan

Meeting

 

 

19-03-1922

Naushoro Feroz

Meeting

Molvi Mian Fazul Muhammad 

Attended Local Branches

29-03-1922

Halla

Meeting

Molvi Mina Haji Muhammad

 

05-11-1922

Tando

Muhammad Khan

Meeting

 

 

05-12-1922

Goth

Nabi Shah

Meeting

Molvi Muhammad Kasim

Molvi Hafiz Muhammad Hashim

 

06-10-1922

Goth Gojar

Meeting

 

 

07-10-1922

Goth Maniro

Soomro

Meeting

 

 

07-10-1922

Goth Morani

Meeting

 

 

07-10-1922

Goth Mihran Pota

Meeting

 

 

07-10-1922

Goth Talyaio/

Tharparkar

Meeting

 

 

07-10-1922

Goth Warwai

Meeting

Protest against British policy

 

07-10-1922

Goth Gogano

Meeting

 

 

07-10-1922

Khario Ghulam

Shah

Meeting

 

 

07-10-1922

Islamkot

Meeting

 

 

07-12-1922

Dhoro Naro

Meeting

Molvi Din Muhammad

Molvi Muhammad Musa

Sultan Abdul Wahid

 

08-09-1922

Shah Jo Goth

Meeting

 

 

08-09-1922

Hyderabad

Meeting

Mr Aminuddin Bhojraj

Valecha

Syed Asadullah

08-09-1922

Hyderabad

Meeting

Kazi Ayed Assadullah

Abdul Jabbar

Seth Aminuddin

Mr Shahbuddin

Muhammad Hashim

08-09-1922

Thatta

Meeting

 

 

08-09-1922

Goth Imamali

Meeting

Syed Bachal Shah

Hafiz Noor Muhammad

 

08-09-1922

Shahdadkot

Meeting

 

 

08-10-1922

Kabool Kerio

Meeting

 

 

08-10-1922

Kambar

Meeting

 

 

08-10-1922

Sehar/Dokri

Meeting

 

 

08-10-1922

Shaikh Bharkia

Meeting

 

 

08-12-1922

Kambar

Meeting

Molvi Abdul wahid

 

08-12-1922

Karachi

Meeting

Molvi Muhammad Sadique

 

14-08-1922

Karachi

Meeting

 

 

23-08-1922

Kambar

Meeting

 

 

23-08-1922

Goth Panhwar

Meeting

Hafiz Allah Wasiyo

 

27-08-1922

Hyderabad

Meeting

Mian Amin-u-ddin

Mr Abdul Jabbar

Mr Abdul Rahman

Dr Ramchand

 

09-09-1922

Karachi

Meeting

Seth Abdullah Haroon

Mr. Muhammad Usman

Hakim Shamsuddin

09-09-1922

Kambar

Meeting

Molana Abdul Karim Chishti

Damanti Devi

 

09-10-1922

Tando Jam

Meeting

Molvi Muhammad Kasim

Mr Umaid Ali Talpur

09-10-1922

Karachi

Meeting

Munshi Abdul Karim

Mrs Sarseati Devi

Kirshnanand

Syed Jamaluddin

14-09-1922

Wasi Malook Shah

Meeting

 

 

14-09-1922

Tando Jam

Meeting

Kazi Kamal Pasha

Local Branches

14-09-1922

Ratodero

Meeting

 

 

17-09-1922

Rohri

Meeting

 

 

17-09-1922

Sadullah Jo Goth

Meeting

 

 

17-09-1922

Khipro

Meeting

 

 

17-09-1922

Nau wahan

Meeting

 

 

17-09-1922

Ali Khan

Meeting

Molvi Muhammad Daud

Kazi Azizullah

 

17-09-1922

Kambar

Meeting

Molvi Ghulam Siddique

Syed Hassan Shah

Haji Muhammad Usman

Ghulam Muhammad pathan

Muhammad Isa

17-09-1922

Badin

Meeting

 

 

17-09-1922

Thatta

Meeting

 

 

17-09-1922

Dhoro Naro

Meeting

 

 

17-09-1922

Goth Mulla Abra

Meeting

 

 

17-09-1922

Wasi Malook Shah

Meeting

 

 

17-09-1922

Jeyo Soomro

Meeting

 

 

17-09-1922

GothPirSarhand

Meeting

 

 

17-09-1922

Ghotki

Meeting

 

 

17-09-1922

Gharhi Bachal

Meeting

 

 

17-09-1922

Shadi Pali

Meeting

 

 

17-09-1922

Halla (New)

Meeting

Khalifa haji Muhammad

 

17-09-1922

Sehwan

Meeting

 

 

18-09-1922

Kakipota

Meeting

 

 

18-09-1922

Noohiyoon/

Sehwan

Meeting

 

 

21-09-1922

Sonda/

Talka Thatta

Meeting

 

 

21-09-1922

Tando Jam

Meeting

Molvi Muhammad Kasim

Mr Thakurdas

21-09-1922

Halla

Meeting

 

 

22-09-1922

Nausharo

Procession

 

 

22-09-1922

Ratodero

Meeting

 

 

22-09-1922

Buthi

Meeting

 

 

22-09-1922

Mado

Meeting

Pir Abdullah Shah Rashdi

Molvi Abdul karim

Molvi Dur Muhammad

Pir Illahi Bux

23-09-1922

Nasarpur

Meeting

 

 

23-09-1922

Ghogharo

Meeting

 

 

23-09-1922

Kandiyaro

Meeting

 

 

23-09-1922

Dahar

Meeting

Kazi Kamal Pasha

 

25-09-1922

Hyderabad

Procession

 

 

26-09-1922

Badah

Meeting

Molvi Muhammad Siddique

Hafiz Faiz Muhammad

Muhammad Ali

Muhammad Yousif

 

27-09-1922

Halla (New)

Meeting

Haji Karimullah

Molvi Shafi Muhammad

 

27-09-1922

Halla (New)

Meeting

Local Branches

 

29-09-1922

Nasarpur

Meeting

 

 

29-09-1922

Goth Dim Khan

Meeting

Munshi Muhammad Suleman

 

29-09-1922

Amrot Shareef

Meeting

 

 

29-09-1922

Sijawal

Meeting

Molvi Mian Muhammad

Dr Akbar Ali

 

29-09-1922

Wasi Shah

Meeting

 

 

29-09-1922

Ghathar

Meeting

Syed Haji Hakim Shah

 

29-09-1922

Buthi

Meeting

Kazi Azizullah

 

29-09-1922

Sehwan

Meeting

 

 

10-11-1922

Ber/Kambar

Meeting

Molvi Fazul Haque

 

13-10-1922

 

Meeting

Molana kakeem Fazul Muhammad

 

13-10-1922

Mehar

Meeting/Gathering

Molvi Muhammad Suleman

 

14-10-1922

Karachi

Meeting

 

 

16-10-1922

Bagiraj

Meeting

Molvi Muhammad Hashim

 

19-10-1922

Abido

Meeting

Molvi Muhammad Hashim

 

20-10-1922

Mado

Meeting

Pir Abdullah Shah

Syed Ghulam Rasool

Molvi Muhammad Salih

28-10-1922

Sahal sadhio

Meeting

 

 

11-10-1922

Kadhan

Meeting

Seth Mian Allah Bandu

Molvi Ahmed

Molvi Haji Ahmed

 

19-11-1922

Hyderabad

Meeting

Seth Amin-ul-din

Mr. Abdul Jabbar

Molvi Muen-u-ddin

Dr Chimendas

Muhammad Kasim

22-11-1922

Kakipota

Meeting

 

Molvi Muhammad Hashim

Hafiz Noor Muhammad

25-11-1922

Karachi

Meeting

Mr. Din Muhammad

 

25-11-1922

Hyderabad

Meeting

 

 

12-09-1922

Karachi

Meeting

Molvi Muhammad Siddique

Hafiz Muhammad Hashim

KaziAbdul Hakeem

Muhammad Ishaque Sindhi

Muhammad Ishaque Lasi

Kamal Pasha

Molvi Muhammad Siddique

12-09-1922

Tando

Muhammad Khan

Meeting

 

 

12-09-1922

Naushahro

Meeting

Molvi fazal Muhammad

Akhund Karim Bux

12-09-1922

Hyderabad

Meeting

Kazi Abdullah Shah

Mr. Abdul Jabbar

Seth Aminuddin

Mr. Shahuddin

Muhammad Hashim Mukhalis

20-03-1923

Sijawal

Meeting

Molana Haji Suleman

 

20-03-1923

Sijawal

Meeting

Molvi Muhammad Usman

Molvi Haji Muhammad Suleman

 

23-03-1923

Sopara

Meeting

 

 

23-03-1923

Guja/Karachi

Meeting

 

 

29-03-1923

Bela

Meeting

Manthar Shah

Molvi Noor Muhammad

 

21-03-1924

Amrot Shareef

Meeting

Molana Taj Mahmood Amroti

Molana Abdul karim Muhammad Puri

 

07-01-1924

Hyderabad

Meeting

 

 

11-05-1924

Shahdadkot

Meeting

Molvi Ghulam Farid

Molvi Abdul Karim

Wadero Raza Muhammad

Abdul Razak of Sukkur

Mian Muhmmad Siddique

14-11-1924

Khabar

Meeting

Pir Ghulam Ali Shah

Molvi Muhammad Hashim

Molvi Abdul Karim

Molvi Muhammad Ibrahim

Muhammad Ali

Ghulam Hayder

12,13-07-1926

Sukkur

Meeting

 

 

18-08-1926

Karachi

Meeting

Molvi Muhammad Sadique

Mr. Haji Abdullah Haroon

Molvi Muhammad Sadique

Shaikh Abdul Majeed

18-08-1926

Karachi

Meeting

Molvi Muhammad Shaikh

Syed Suleman Nadvi

Molana Shoukat Ali

Molana Shoukat Ali

12-06-1926

Sukkur

Meeting

 

 

14-03-1927

Sonpara/

Talka Ghari Bari

Meeting

Molana Din Muhammad Wafaie

 

27-04-1927

Sukkur

Meeting

Wadero Yar Muhammad

Mr Ahmed Ali

Haji Muhammad Yaquoob

Mr Naimatullah

Dr Muhammad Yamin

Mr Muhammad Fatah

Molovi Taj Muhammad

06-08-1928

Karachi

Meeting

Molvi Muhammad Sidique

 

July,1928

Badin

 

 

 

27-10-1928

Sukkur

Precession

Hazrat Molana Hussain Ahmed Madni

Dr Ansari

Molana Ahmed Ali

Molana habib-u-rahman

Ludhyani

Seth Abdullah Haroon

Seth Mir Muhammad Baloch

Molana Muhammad Siddique

Shaikh Abdul Majeed

Syed Shah Nawaz Shah

Wadero Muhammad Hassan

Wadero Muhammad Hassan

Wadero Muhammad Raza Khan

Syed Ali Akbar Shah

Syed Hadadullah Shah

Molana Abdul karim Chishti

Molana Amroti

Molana Muhammad Usman

Molana Din Muhammad Wafaie

Molana Ghulam Farid

Pir Shahibuddin Shah

Syed Sardar Ali Shah 
Molana Muhammad Musa

Molana Taj Muhammod Amroti

18th of Ramzan

1929

Kandiaro

Meeting

 

 

18th of Ramzan,

 1929

Amrot Shareef

Meeting

Syed Amir Ali Shah

Molana Tajn Mahmood Amroti

 

18th of Ramzan,1929

Jacoba

Meeting

Molvi Muhammad Rahim Bux

 

02-05-1929

Jacobabad

Meeting

 

Jan Muhammad Junejo

23-03-1929

Amrot Shareef

Meeting

 

 

05-03-1929

Karachi

Meeting

 

Prayers for Shah Amanullah

05-03-1929

Manjhand

Meeting

 

 

08-03-1929

Kakipota

Meeting

 

 

08-03-1929

Jhirki

Meeting

 

 

08-03-1929

Halla New

Meeting

 

 

10-05-1929

Kambar

Meeting

Mian Muhammad Ghulam Khan

Molana Abdul Karim Chishti

Mian Ali Muhammad

06-06-1930

 

Meeting

Molvi Abdul Karim Chishti

 

16-01-1931

Amrot Shareef

Meeting

 

 

16-01-1931

Buthi

Meeting

Local Branches

 

08-01-1931

Amrot Shareef

Procession

Molvi Nizamuddin

Mian Adul Rahman

Syed Amir Ali Shah

Minaji Ali Muhammad

09-01-1931

Jacobabad

Meeting

Molana Abdullah Karim Chishti

Molana Syed Abdullah

Mian Nabi Bux

Molana Muhammad Ali

10-02-1931

Karachi

Meeting

Baba Haji Mir Muhammad Baloch

Molvi Muhammad Usman

Hafiz Sharif Hussain

Mr. Fazul Karim

Shaikh Abdul Aziz

Shaikh Abdul Majeed

G.M Syed

Shaikh Dhani Bux

Rais Ali Muhammad Mari

Akund Abdul Wahid

Hakeem Muhammad Muaz

16-03-1932

Goth Mevo

Meeting

Molvi Pir Shaibdino Shah

Mr Ghulam Muhammad

Molvi Dinal Shah

07-03-1932

Ghotki

Meeting

 

 

11-04-1932

Hyderabad

Meeting

Hakim Shamsuddin

Hakeem Molvi Muhammad Kasim

Muhakimuddin

Kazi Abdul Rahman

Pir Ghulam Mujadad

Mr Muhammad Pirayal

Molvi Ghulam Muhammad

Molvi Ahmed Mallah

Haji Nazar Muhammad

Hakim Shamsuddin

Molvi Muhammad Kasim

13-07-1977

Karachi

Committee

Pir Abdul Sattar

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 DOCUMENTS ON KHILAFAT TAHREEK

 

Document-1

 

 

ممبئي سرڪار جو پڌرنامو

 پوليٽڪل ڊپارٽمينٽ

بمبئي ڪاسل، تاريخ 15 مئي 1920.

 

(محترم مرزا جمشيد علي بيگ کان خريد ڪيو ويو.)

 

نمبر 3022 ڊبليو- هندي مسلمانن لاءِ حضور واسئراءِ جو هيٺيون پيغام سڀني ماڻهن جي اطلاع لاءِ پڌرو ڪجي ٿو:-

”اڄ اتحادين جي سپريم ڪائونسل جا ترڪي سان صلح جي عهدنامي بابت ڪيل ويچار ۽ پوري سوچ ڪرڻ کانپوءِ بيهاريا ويا آهن ۽ مان توهان کي پڪ ٿو ڏيان ته سپريم ڪونسل انهن فيصلن ڪرڻ کان اڳي اعليٰ حضرت بادشاهت سلامت جي هندي مسلم رعايا جي گذارشن جو بلڪل گهڻو لحاظ مدنظر رکيو آهي. منهنجي گورنمينٽ صلح جي شرطن جي خلاصي سان گڏ هڪڙي سمجهاڻي شايع ٿي جنهن ۾ ڄاڻايل آهي ته مکيه فيصلا ڪهڙا ٿيا آهن ۽ انهن لاءِ سبب ڪهڙا هئا. اهي فيصلا انهن اعليٰ اصولن جي بلڪل مطابق آهن جيڪي سڀني صلحنامن سان لڳايا ويا آهن جيڪي انهن بادشاهن سان ڪيا ويا آهن جيڪي تازو برطانيه ۽  سندس اتحادي سان جنگ ڪري رهيون هيون. تنهن هوندي انهي صلحنامي ۾ اهڙا شرط آهن جيڪي مان ڀانيان ٿو ته ضرور سڀني مسلمانن جي دل کي درد رسائيندا. سال کان زياده مدت تائين اوهان انتظار ڀوڳيو آهي تنهنجو مون کي اوهان جي خاطر ڏاڍو ارمان آهي. توڙي اهو سيڙاپو لابدي هو ۽ هنيئر اوهان جي مصيبت جي وقت ۾ مان توهان کي دلدهي ۽ همدردي جو پيغام موڪلڻ ٿو چاهيان جنهن مان اميد ڪريان ٿو ته اوهان جي دلين کي دلاسو ٿيندو. سلطنت جي ڏکي ڏهاڙي اوهان پنهنجي بادشاهه ۽ ملڪ جو سڌو بخوبي وراڻيو ۽ ائين ڪرڻ سان اوهان گهڻي قدر انهن انصاف ۽ بني آدم جي خيرطلبي وارن اصولن جي سوڀاري ٿيڻ ۾ مدد ڪئي جن جي لاءِ اتحادي لڙي رهيا هئا.

اها سلطنت جنهن ۾ اوهين به اچي وڃو ٿا سا هينئر انهن اصولن جي بنيادن تي پختي طرح قائم ٿي آهي ۽ عظيم پوليٽڪل ترقي ۽ مادي سرسبزي جو زمانو مسلمانن جي پڪڙ رهڻو آهي جن کي مذهبي آزادي برٽش حڪومت هيٺ مڪمل انداز ۾ هميشه حاصل رهي آهي.

گذريل تباهي خير جنگ کان اڳي برطانيا اعظم جي هميشه ترڪي سان نهايت گهري دوستي هوندي هئي ۽ مون کي پڪ آهي ته هن نئين صلح نامي جي قائم ٿيڻ سان اهو دوستاڻا رستو جلد وري زندو ٿيندو ۽ سرنو حياتي رسيل ترڪي اميد ۽ طاقت ڀريل ٿي وري اڳي وانگي دين اسلام جو ٿنڀو ٿي بيهندي. مان اميد ٿو ڪريان ته اهو ويچار اوهان کي سمر ٿي بخشيندو جو هي صلح جا شرط صبر همت ۽ تحمل سان برسر ڪندئو ۽ تاج برطانيا سان پنهنجي وفاداري جي عهد کي روشن ۽ بي داغ رکندا ايندئو ته جيئن هيتريون پيڙهيون رکندا آيا آهيو.

خداوند بچائي شاهه قيصر هند کي

(صحيح) جيمسفرڊ صاحب،

وائسراءِ ۽ گورنر جنرل صاحب بهادر هند.

..........................................

 

ترڪن سان جيڪي صلح جا شرط ڪيا ويا آهن تن بابت هند سرڪار جو جاري ٿيل انتخاب ۽ سمجهاڻي-

 

1- صلح جي شرطن جو انتخاب-

1. صلح جي عهد نامي جا هيٺيان مکيه شرط طرفدارن ترڪي کي ٻڌايا آهن.

 

(1) ترڪي جون حدون جيئن اڳيئي ٺهرايل آهن تيئن ٿينديون ۽ جنهن حالت ۾ ضرور هوندو تنهن حالت ۾ هڪڙي حدن واري ڪميشن جا مقرر ڪئي ويندي سا اهي ڦيرائيندي. انهي حد بست موجب ترڪي ۾ ٽريس جو قسطنطينه وارو ڀاڱو ۽ ايشيا ڪوچڪ جون اهي سڀ اراسيون جن ۾ ترڪي عنصر غالب آهي سي اچي وينديون.

(2) قسطنطينه ۾ ترڪي سرڪار جي حقن حقوقن ۾ ڪو دخل نه ٿيندو پر جيڪڏهن ترڪي ايمانداريءَ سان عهدنامي جا شرط نه پاڙيندي ته پوءِ انهي شرط ۾ ڦيرڦار ڪري سگهبو.

(3) دردانيال جي پولوچ سمنڊ واري منهن ۽ باسفورس جي ڪاري سمنڊ واري منهن جي وچ ۾ ۽ انهن منهن کان ٽن ميلن جي اندر سموري درياهه تي ۽ پڻ ضرورت آهر سمنڊ جي ڪنارن تي ڳچ سمنڊن واري ڪميشن کي اختيار رهندو. هي ڪميشن ڏسندي ته انهن دريائن تي صلح توڙي لڙائي جي وقت جهاز راني ۾ ڪا به اتڪ نه ٿيندي.

(4) ڪردستان لاءِ مڪلي خود حڪومت جي رٿ ٺاهي ويندي جنهن ۾ ائسيري خالد بن ۽ ٻين ڪم تعداد فرقن جي بچاءَ لاءِ بندوبست ڪيو ويندو. پوءِ جيڪڏهن ثابت ڪيو ويو ته ڪردستان جا رهاڪو غلبه رائي سان ترڪي سلطنت کان ڌار ٿيڻ گهرن ٿا ته قومن جي جماعت فيصلو ڪندي ته ڪردستان کي ترڪي کان خودمختيار ڪجي يا نه.

(5) سمرنا جي ڪن خاص ڀاڱن کي هڪڙي خلاصي ۽ اراضي ٺاهي گريس جي انتظام هيٺ رکيو وڃي ٿو. ان تي ترڪي جو سايه تاج ڪن سالن تائين رهندو جيستائين سمرنا جي خود حڪومت واري رياست پنهنجي قسمت جو فيصلو ڪري.

(6) قسطنطينه واري ڀاڱي کانسواء اوڀر ٿريس يونان کي ڏنو وڃي ٿو مگر انڊريا نوبل شهر جي مڪاني خود حڪومت لاءِ بندوبست ڪيو ويندو.

(7) ترڪي جي ارمني ضلعن مان ڪي ڀاڱا هاڻوڪي ارمني جمهوري حڪومت کي ڏنا وڃن ٿا ۽ ڪن ضلعن ۾ ترڪي ۽ آرمينيا جي وچ ۾ دنگ جو سوال يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي پريذيڊنٽ کي امانت ڪرڻ لاءِ رجوع ڪيو ويندو، جيڪو انهي سوال تي ۽ آرمينيا کي سمنڊ کان واٽ ملڻ جي شرط تي جيڪو فيصلو ڪندو سو آخرين ٿيندو.

(8) شام ۽ عراق ۽ فسلطين عارضي طور خودمختيار حڪومتون ڪيون وڃن ٿيون مگر اهي بلفعل ضابطي دار سلطنت کان انتظام جي ڪم ۾ صلاح ۽ مدد وٺنديون جيسين پنهنجي پيرين تي بيهي سگهڻ جهڙيون ٿين. سريا لاءِ حڪم برداري فرانس کي ۽ عراق ۽ فلسطين لاءِ حڪم برداري برطانيا کي سپرد ڪئي وئي آهي. فلسطين واري حڪم برداري ۾ اهو شرط کيو ويندو ته فلسطين ۾ يهودين جي قومي مڪان ڪرڻ بابت سنہ 1918ع جي نومبر مهيني جي 8 تاريخ واري اعلان کي اثر ڏنو ويندو.

(9) حجاز هڪڙي آزاد ۽ خودمختيار حڪومت ٿيندو. حجاز جو شريف واعدو ٿو ڏئي ته اهو ڪنهن ملڪ جي مسلمان حاجين کي مڪي ۽ مديني ۾ بنا روڪ ۽ سولائي سان اچڻ جي اجازت ڏيندو.

(10) ترڪي مصر ۽ سوڊان ۽ تبرس تان سڀ حق حقوق ڇڏي ٿي.

(11) موراڪو ۽ تيونس تي ترڪي فرينچن جو حمايتي قبضو قبول ڪري ٿي.

(12) ترڪي ايجن سمنڊ جي ڪن ٻيٽن تان دستبردار ٿئي ٿي.

(13) بري ۽ بحري ۽ هوائي لشڪر جيڪو ترڪي وٽ رهندو سو هيٺين وانگر ٿيندو.

(الف) قسطنطنيه ۾ سلطان جو باڊي گارڊ يعني پهرو.

(ب) ملڪ ۾ صلح سانت رکڻ لاءِ ۽ گهٽ تعداد وارن فرقن جي بچاءُ لاءِ جندارم پوليس جو لشڪر.

(ج) جندارم پوليس جي ڀرتي لاءِ پس پيش سرحدن جي سنڀال لاءِ خاص عنصر- سلطان جي پهري ۾ گهڻي ۾ گهڻو 700 ماڻهو ٿيندا ۽ جندارم جو خاص عنصرن سميت تعداد 50000 ٿيندو.

ترڪي بندرن ۾ جيڪي جنگي جهاز بند آهن سي سمجهبو ته پڪي طرح موٽايا ويا آهن.

ترڪي دريائي لشڪر ۾ فقط 6 تارپيڊو ٻيڙيون ۽ 7 سلوپ جهاز رکڻ جي اجازت آهي.

ڪو به بري يا بحري يا هوائي لشڪر يا هوائي جهاز رکڻ جي منع آهي.

(14) ترڪي جي ماليات تي تيستائين ضابطو رکيو ويندو جتيسائين ترڪي کي ٻين سلطنتن جا جيڪي پئسا ڏيڻا آهن تن جي ادائيگي جو پورو بندوبست ڪيو ويندو.

(15) جهاز راني ۽ آمد رفت جي آزادگي قائم رهندي. هيٺيان بندر سڀني قومن جا بندر ليکبا ۽ هڪ هڪ ۾ بنا اتڪ وارن ٽڪرن لاءِ بندوبست ڪيو. اهي بندر هي آهن:-

اليگزينڊريٽا، بصره، بطرم، قسطنيته، ديديا گنج، حيفا، حيدر پاشا، سمرنا ۽ تريبيرانڊ.

تنهن کانسواءِ ڪيترا شرط هيٺين ڳالهين بابت آهن.

(الف) قومن جي جماعت بابت

(ب) ڪم تعداد فرقن جي پنچار بابت

(ج) ڇڏي ويل ملڪيت جي حقن موٽائي ڏيڻ بابت.

(د) لڙائي جي قيدين بابت

(هه) اتحادي سولجرن جي تبرن بابت

(و) جن ماڻهن لڙائي ۾ بيقاعدي هلتون ڪيون هجن تن کي سزا ڏيڻ بابت

(ز) واپاري سوالن ۽ خاص حقن بابت

(ح) پورهيتن بنسبت عهدن بابت

(ط) قديم تبرڪاتن بابت.

پر ضرور نه آهي ته هن سمجهاڻي ۾ انهن جي وجور ڏجي.

....................................................

 

2- صلح جي شرطن بابت هند سرڪار جي سمجهاڻي.

2. توڙي هندي مسلمانن کي هن عهد نامي جي ڪن فقيرن تي گهڻو ئي ڏک کڻي ٿئي به ته به ايترو معلوم ڪري ضرور خوش ٿيڻ گهرجن ته هن فيصلي تي پهچڻ ۾ سندن عرضن معروضن جو گهڻو لحاظ مد نظر رهيو آهي. گذريل جنوري جي 19 تاريخ حضور وائسراءِ خلافت وفد کي جيڪو جواب ڏنو تنهن ۾ بيان ڪيو هئائين ته حضور وزير هند ۽ پاڻ ڪڇي صلح جي تاريخ کان وٺي سانده اعليٰ حضرت شهنشاهه جي گورنمينٽ جي خدمت ۾ هندي مسلمانن جي خيالن، خاص ڪري حجاز وارن پاڪ مقامن ۽ قسطنطيه جي مستقبل بابت پيش ڪرڻ لاءِ ۽ سپريم اتحادي ڪائونسل ۾ سندن عرضن معروضن تي پورو پورو غور ٿئي تنهن لاءِ ڪهڙيون تجويزون ڪيون هيون. انهيءَ تاريخ کانپوءِ، انڊيا گورنمينٽ  آل انڊيا خلافت ڪانفرنس جي قائم مقامن کي هر قسم جي سهوليت ۽ مدد ڏني ته ڀلي وڃي حضور وزيراعظم جي خدمت ۾ پنهنجو ڪيس پيش ڪن ۽ جناب وزير هند جي خدمت ۾ وقت بوقت هند سرڪار گذارشون موڪلي هن مجسٽي جي سرڪار جي ذهن نشين ڪيو آهي ته هندي ملسمانن جا جذبا اڀي امر بابت ڪيتري قدر گهرا آهن. حضور وزيراعظم خلافت وفد کي جيڪو جواب ڏنو تنهن ۾ هندي مسلمانن کي يقين ڏياريو اٿس ته سندن ڪيس گهڻي زور سان پيش ٿيل آهي ۽ ته نه رڳو برٽش سلطنت جي عيوضين پر سپريم اتحادي ڪائونسل به ايمان جي سلامتي سان ان تي غور ڪيو آهي. ۽ هن آخري فيصلي جي هي صورت حقيقت ۾ بيٺي ته هندي مسلمانن جي عرضن معروضن جي لحاظ ڪري رهي آهي. مشهور آهي ته انگلينڊ ۽ آمريڪا ۾ ڪن بااثر فرقن جي راءِ هئي ته ترڪي تختگاهه قسطنيتہ مان ڪڍي ايشيا ۽ ڪوچڪ ۾ منتقل ڪري ڇڏجي. ۽ اهي رايا بي اثر ٿيا سو گهڻو ڪري انهي ڄاڻ ڪري ته هندي مسلمان انهي ڪارراوئي جي سخت برخلاف آهن تنهنڪري مسلمانن لاءِ خوشي جي باعث آهي ته گهڻو ڪري سندن جذبن جي لحاظ ۽ هند سرڪار جي معروضات جي ڪري قسطينتہ ترڪي سلطنت جو تختگاهه قائم ڪرايو ويو آهي.

3. حضور ورنر جنرل در اجلاس کي ٻيو هن ڳالهه ڏي اشارو ڪرڻو آهي ته ڪڏهن ڪڏهن چيو ٿو وڃي ته برٽش پاليسي گذريل زماني ۾ هميشه ترڪي جي بدخواهه رهي آهي. هيءُ هڪڙو بي بنياد الزام آهي. ڪريما واري جنگ ۾ برطانيا ترڪي جي پاسي جنگ ۾ گهري ۽ تنهن کانپوءِ به عثماني سلطنت جي برقراري لاءِ جيڪي برطانيا جا جهد رهيا آهن تن ثبوتن هوندي انهن ٻنهي سلطنتن جي قديم دوستيءَ بابت ذڪر ڪرڻ غير ضروري آهي. آڪٽوبر 1914ع ۾ شايع ڪيل پڌرنامي ۾ انڊيا گورنمينٽ پوري طرح کولي ڏيکاريو هو ته ترڪي سرڪار جرمن تحريڪن ۽ ”اتحاد ۽ ترقي“ واري جماعت جي عملداري هيٺ ڪيڏو اشتعال ڏياريو ۽ برطانيا ڪيڏو تحمل ڏيکاريو. ترڪي ئي گزيٽ برٽن سان قديم دوستي جو ناطو ڇنو. خلافت وفد کي ڏنل جواب ۾ حضور وزيراعظم بلڪل صاف ڏيکاريو ته جنگ جي شروع ۾ برطانيا جون روس سان ترڪي لاءِ ضرور جهڙيون ڪي به ڳالهيون يا ڪنهن به قسم جون سازشون اصل ڪو نه هيون. پاڻ برطانيا ترڪي کي جنگ ۾ شريڪ ٿيڻ کان باز رکڻ لاءِ ڪوشش ڪئي ۽ انهي لاءِ کيس پوريون پوريون خاطريون ڏنيون ته ته جيئن اهي ٻئي طرف رهي ته برطانيا صلح جي عهدنامي ۾ ڪي به اهڙا شرط داخل ٿيڻ نه ڏيندي جن مان ترڪي جي خودمختياري ۽ سلامت حالي کي ڪو ضرر لڳي سگهي ۽ ٻيو ته ترڪي جي فائدي جهڙا اقتصادي شرط ورتا ويندا پر انهن سڀني دلاسن هوندي ترڪي جرمني جي طرفداري ۾ ۽ پنهنجي قديم دوست جي برخلاف جنگ ۾ دخل ٿيڻ وارو پنهنجي لاءِ موتمار قدم کنيون.

4. هيءَ نهايت وڏي ڳالهه آهي ته خلافت جي سوال بابت گورنمينٽ جي رخ جي نسبت ڪا غلطفهمي نه رهي. هند سرڪار وري به ٿي اعلان ڪري ته خلافت جو سوال مسلمانن کي ئي فيصلو ڪرڻو آهي ته ۽ ٻيو ته انهي امر ۾ هو پنهنجي رضامندي سان جيڪو فيصلو ڪندا تنهن ۾ گورنمينٽ کي ڪنهن به دخل جو ڪو ارادو ڪونهي. پر هي جيڪو هاڻي چوڻ ۾ ٿو اچي ته گذريلن تيرنهن صدين اندر عثماني سلطان جي خلافت ۾ سندس بادشاهي اقتدارن بنسبت ڪو به ڦيرڦار واقع نه ٿيو آهي يا هي ته عثماني خلافت کي هندي مسلمانن جي سياسي بيعت جي ڪا حقداري آهي سا ڳالهه سرڪار قبول نٿي ڪري سگهي. اهي دليل تواريخي حقيقتن جي ئي غير مطابق آهن. هن تيرنهن صدين اندر خلافت جي بادشاهي اقتدار ۾ ته عظيم لاها چاڙها پئي واقع ٿيا آهن. عرب سلطنت جڏهن ڪامل اوج جي چوٽ ٿي هئي تڏهن جيڪي ملڪ ان جي قوم و اندر داخل هئا سي سمورا ان جي تسلط هيٺ اچي ويا هئا. هوڏانهن وري مصري ممالڪ خاندان جي عمل هيٺ ٻن صدين جي عرصي تائين جڏهن خلافت جو رتبو رڳو اسلام جي ديني مقتدا وارو رتبو هو تڏهن بادشاهي اقتدار ڪجهه نه رهيو هو. جڏهن کان خلافت عثماني خاندان ڏانهن منتقل ٿي آهي تڏهن کان سندس بادشاهي اقتدار وڌندو گهٽندو رهيو آهي جيئن جيئن عثماني سلطنت جي پکيڙ وڌندي يا گهٽندي رهي اهي. پوءِ هر حال ۾ خلافت جي ذاتي تفرد ۾ ڪو فرق نه آيو آهي ۽ هينئر به عثماني سلطنت جي حدن ۾ ڪجهه فرق واقع ٿيڻ ڪري ان ۾ ڪجهه داخل ٿي نه ٿو سگهي. نه ڪي وري هندي مسلمانن جي طرفون ڪا اها حجت ڪنهن تواريخي حقيقتن جي بناءَ تي بيهي سگهندي ته خلافت جي عهدي جي ڪري ترڪي سلطان جو ڪو سندين سياسي بيعت تي حق آهي. اهڙي به ڀاري سياسي بيعت جو اصول ته جيڪو سڀني گورنمينٽس جي قانوني بناءَ کي ڊانڊاول ڪري ڇڏي.

5. ائين سمجهڻ به غلط آهي ته هيءَ جنگ مذهبي جنگ هئي ۽ صلح جا شرط ڪن مذهبي خيالن جي لحاظ تي ٻڌا ويا آهن. پنج سال اڳ هندي مسلمانن هن جنگ جي غير مذهبي ماهيت صاف طرح اعتبار ڪئي هئي. هي جنگ هئي ئي عيسائي مملڪتن جي وچ ۾ ۽ ترڪي به هڪ عيسائي گروهه سان جنگ ۾ شامل ٿي تنهن مان ئي غير مذهبي حقيقت هن جنگ جي ثابت آهي ۽ اهڙي گمان جي پهچ کان ٻاهر آهي. ٻي ڳالهه ته جيڪو مذهبي تعصب صلح جي شرطن جي تجويز ۾ نه رهيو آهي. سو هن حقيقت مان ئي ثابت آهي ته صلح ڪانفرس ساڳيا اصول سڀني ڪرستان توڙي مسلمان مطلق العنان مملڪن سان لڳايا آهن. آسٽريا هنگاري واري سلطنت جي قلمو مان تن مان ٻن پتين کان وڌيڪ ملڪ ۽ چئين پتين مان ٽن پتين کان وڌيڪ آدم جدا ڪيو ويو آهي. جيتوڻيڪ ترڪي جي هٿان گهڻو ئي ملڪ ٿو وڃي ته به آسٽريا هنگاري جي زبانن جي مقابل ترڪي جا زبان گهڻو گهٽ آهن ۽ توڙي سچ آهي ته ترڪي جو تسلط رڳو انهن علائقن تي محدود ڪيو ويو آهي جن ۾ ترڪي عنصر غالب آهي تڏهن به هندي مسلمانن کي ياد رکڻ گهرجي ته سندن عرب ديني ڀائرن جي خودمختياري اڳتي عثماني سلطنت جي باقي بچيل ملڪ جي وڏي ڀاڱي ۾ بحال ڇڏي وئي آهي ۽ نه ڪي ننڍا ٽڪر آهن جيڪي اسلامي قبضي کان بلڪل خارج ڪيا ويا آهن ۽ اهي آهن آرميميا، ٿريس ۽ سمرنا جن ۾ جنگ کان اڳ واري آدمشماري جي انگن موجب هر هڪ ۾ باشندن جو غالب تعداد غير مسلم هو.

6. ٻيو چوڻ ۾ پئي آيو آهي ته هن فيصلي ۾ جنوري 1918ع ۾ حضور وزيراعظم جي ڪيل تقرير ۾ ڏنل واعدي کي ٽوڙيو ويو آهي جو چيو هئائين ته: ”نڪي اسين انهي لاءِ جنگ ڪري رهيا آهيون ته آسٽريا هنگاري ناس ڪري ڇڏيون يا ترڪي کان سندس تختگاهه يا اوهي زرخيز ۽ مشهور ملڪ يعني ايشيا مائنر ۽ ٿريس وارا کسي وٺون جنهن ۾ غالب عنصر ترڪي آدم جو آهي.“ پر هيءُ فقرو جنهن مضمون ۾ آيل آهي تنهن سان گڏ پڙهڻ گهرجي جيڪو مستر لائيڊ جارج اڳڀرو هلي چيو هو ته: ”توڙي اسين ڪو نه ٿا چئون ته ترڪي سلطنت ترڪي نسل وارن علائقن ۾ نه رهندي ۽ قسطنيطه ان جو تختگاهه نه رهندو ته به جو ڀونوچ سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ جي درميان واري واٽ بين الاقوامي ٿيندي ۽ ڪنهن جي به خاص طور ملڪيت ۾ نه رهندي تنهنڪري عرب، آرمنيا، عراق عرب، شام ۽ فلسطين اسان جي نظر ۾ پنهنجي پنهنجي علحدين قومي حيثيتن ۾ قائم ٿيڻ جا حقدار آهن.“ هينئر شايع ٿيل صلح جا شرط انهي انجام کي پاڻي ڏين ٿا، ڇو جو اهي ٽڪرا جتي ترڪي عنصر غالب آهي سي ترڪي جي قبضي ۾ ڇڏيا ويا آهن ۽ ٿريس ۽ سمرنا جا جيڪي ڀاڱا ڇني ڌارا ڪيا ويا آهن تن سان قوميت جي لحاظ تي هلت ڪئي وئي آهي. اهو اصول آهي جيڪو ٻين صلح جي عهدنامن ۾ نه مدنظر رکيو ويو آهي. سپريم ڪائونسل فيصلو ڪيو نه ترڪن غير نسلن جي عظيم تعدادن جي مٿان حڪومت ڪرڻ جو حق ضايع ڪيو آهي. چٽه اها غالب عنصر غير ترڪ آدم جا پنهنجي قومي حڪومتن سان شامل ڪرڻ کپن. ٿريس توڙي سمرنا علائقن ۾ جنگ کان اڳي ئي مسلم باشندن جو تعداد ٻين کان گهٽ هو. سنه 1914ع ۽ 1915ع ۾ ترڪي سرڪار غير مسلم آدم کي انهن علائقن مان متواتر نيڪالي ڏيندي رهي هئي ۽ تنهنڪري هنيئر ڪي تعداد کي حجت طور قبولي اهي علائقا ترڪي حڪومت هيٺ ڇڏي نٿا سگهجن. ٿريس علائقي ۾ اوهو ٽڪر جنهن ۾ قسطنطيه داخل آهي ۽ جنهن ۾ ترڪي نسل جو تعداد غالب آهي سو ترڪي تسلط واسطي محفوظ ڪيل آهي. باقي ڀاڱو ٿريس علائقي جو جيڪو آهي تنهن ۾ سنه 1912ع ۾ گريڪ نسل جا ماڻهو وڌيڪ تعداد ۾ ها ۽ تنهنڪري اهو گريس سان گڏيو ويو آهي. لاشڪ ايڊ ريانو پل ۾ عالب عنصر ترڪي نسل جو آهي پر اهو رڳو هڪڙو ترڪي ٻيٽ آهي جنهن کي جيڪو ٽڪر قسنطنيه کان جدا ڪري رهيو آهي سو يوناني نسل جي غالب عنصر سان ڀريل آهي. ائين ته ممڪن ڪونهي ته اهڙي ٻيٽ کي سندس آسپاس واري ملڪ کان ڇني جدا ڪجي ۽ تنهنڪري جنهن دستور صلح واري ڪ ڪائونسل سڄي يورپ کان ڇني جدا ڪجي ۽ تنهنڪري جنهن دستور صلح واري ۽ ڪائونسل سڄي يورپ ۾ هلت ڪئي آهي تنهن موجب ايڊريانو پل کي ٿريس جو ئي ڀاڱو سمجهيو ويو آهي ۽ اتي لاءِ اهڙو انتظام ڪيو ويو آهي جنهنڪري اتي لوڪل سيلف گورنمينٽ ۽ ترڪي غالب عنصر جي نمائندگي کي برقرار ٿئي. ساڳئي طرح به سمرنا ۾ غالب عنصر باشندن جو بيشڪ پڪر گريڪ ۽ آرمنين آهي پر جيڪو ٽڪر منتقل ڪيو ويو آهي سو عليحدگي نظام حڪومت جي مطلب سان موافق ٿئي انهي لاءِ ان جي ايراضي گهٽ ۾ گهٽ قائم ڪئي وئي آهي. انهي علائقي تي ترڪي تاج جو سايو رهندو ۽ نيٺ اهي ضلعا خود ووٽ جي رستي پنهنجي قسمت جو فيصلو ڪندا. سمرنا وارو بندر آزاد بندر رهندو ۽ ترڪي کي به ان ۾ اچڻ وڃڻ جي اجازت رهندي ۽ ترڪي ڪم تعداد عنصر جي حقوق جي حفاظت لاءِ هڪ عليحدگي ڊپارٽمينٽ رهندي.

7. ضروري ڪونهي ته ويهي انهن سببن جا وچور وار بيان ڪجن جن جي لحاظ تي اتحادين ڀونوج سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ جي وچ واري ڳچي سمنڊ کي بين الاقوامي ۽ لڙائي جي دائري کان ٻاهر ڪري رکيو آهي. اهو سمنڊ جرمني لاءِ 1914ع ۾ کليو رهيو ۽ برٽش لاءِ بند رهيو تنهنجو نتيجو اهو ٿيو جيڪو جنگ جو مدو ۽ ان مان پئدا ٿيندڙ خونريزي ۽ دکه وڌيڪ وقت مليو. اهو وڏي آمد رفت وارو سمنڊ ضروري آهي ته آئيندي سڀني قومني جي وڻج واپار لاءِ کليل رهي.

8. ترڪي جي خزاني تي ڪجهه ضابطو رکيو ويو آهي ته بين الاقوامي قرضن جي ادائدگي جي تسلي رهي. پر انهي ۾ ڪا نئين ڳالهه ڪانهي ڇو جو اڳ ئي ورهين کان ترڪي قرض جي سانگي اهڙو ضابطو رهندو آيو آهي. اهڙو ضابطو هن وقت پاڻ اڳي کان زياده ضروري ٿيو آهي ڇو جو اڳي ترڪي قرض هو 16 ڪروڙ پائونڊ ۽ هينئر ذري گهٽ 50 ڪروڙ ٿيو آهي جيتوڻيڪ ترڪي جي زير تسلط ملڪ ئي گهٽ ٿيو آهي. جنگ کان اڳي واري قرض جو حصو ترڪي ۽ هتان ڇڏيل ملڪ منجهان ٺاهيل نيون رياستيون ڀرينديون. اهڙا ڪي فقرايه داخل ڪرايل آهي جن موجب ترڪي کي مالياتي ڪميشن ۾ صلاح مداخلت ڏيڻ جو حق حاصل آهي ۽ پڻ قرضن جي ادا ٿي وڃڻ بعد ڪميشن بند ٿي سگهي ٿي.

9. ترڪي جي بري ۽ بحري فوج جي باري ۾ ڪنهن شرح جو ضرور نه آهي.

ترڪي جي بري فوج انهن تجويزن موجب ٿي گهٽتائي وڃي جن جي موجب ٻين اڪثر مملڪتن جون فوجون به گهٽايون ويون آهن جيڪي اتحادي سان برسر جنگ هيون. بحري فوج قابل ذڪر جنگ کان اڳي ئي ترڪي وٽ ڪا نه هئي. ۽ هينئر به اها حالت برقرار رکي وئي آهي.

10. زياده مطلب جا فقرا هندي مسلمانن لاءِ ارهي آهن جن ۾ اڳين تترڪي سلطنت جي انهن ولايتن  جي قسمت جو فيصلو آهي جن ۾ سندن عرب هم مذهب زياده تعداد ۾ رهن ٿا. عربسستان جي مطابق آزادي قبول ڪئي وڃي ٿي. عربن پيڙهين کان ترڪي جي بدعملي جو عذاب پئي سدو آهي ۽ واجبي ئي ڪنهن جو چئجي ته عربي باشندن کي جن ترڪي جي چنبي کان آزادي جو حق طلبيو آهي ۽ جن اتحادين سان گڏ پنهنجي آزادي جي خاطر جنگ ۾ حصو ورتو آهي تن کي وري اتحادي ترڪي جي تسلط هيٺ رکن. جيئن وزيراعظم خلافت وفد کي ڄاڻايو، اهو انصاف جي خلافت جيڪو ٿئي جيڪو عربن کان سندين آزادي کسجي ڇو جو اهي مسلمان ۽ ترڪن جا هم مذهب آهن. وزيراعظم چيو هو: ”اسين ساڳيا ئي اصول عيسائي ملڪن سان ٿا لڳايون ۽ عربستان تي سلطان جو تسلط قائم ڪرڻ جنهن جي عربستان کي خواهش ڪانهي انهي جي معنيٰ آهي عربن تي اهڙي شئي مڙهڻ جا هوند اسين خواب ۾ به عيسائي فرقن تي مڙهڻ جي ڪين ڪريون.“

11. ساڳيا ئي ويچار ڪردستان سان لاڳو آهن جنهن جو مقامي خودمختياري جو حق وقت لاءِ قبول ڪيو وڃي ٿو ۽ پڻ انهي ايشيا ئي ولايتن سان لاڳو آهن جن لاءِ صلح ڪانفرنس برطانيا ۽ فرانس کان حڪم برداري جو ذمو کڻايو آهي يعني فسلطين ۽ عراق عرب ۽ شام بلڪل صاف طرح ذهن نشين ڪري ڇڏڻ گهرجي ته هنن ٽنهي ولايتن جي واسطي حڪمبرداريون ڪنهن خاص مطلب جي خاطر عطا ٿيون آهن ۽ ڪجهه مدت لاءِ.

انهن ولايتن سان پريندي ئي کڻي قوميت جو ا صول لڳائجي ته هوند انڌ ڌنڌ ۽ بي انتظامي پيدا ٿي پوي. ۽ حڪمبردارن جو ڪم آهي ته مقامي باشندن کي ملڪراني فن جي صلاح ۽ مدد ڏيندا رهن جيسين اهي پاڻ ملڪراني جو ڪم ٻاهرين مدد کانسواءِ ڪاميابي سان هلائڻ جهڙا ٿين. هنن تجويزن مان اسلام کي ڪو ضعف ڪو نه رسندو ۽ اهي به وڏيون دولتون جن کي اهي حڪمبرداريون ذمي ڪرايون ويون آهن. سي پنهنجي پنهنجي سلطنت جي حدن اندر جهان جي سموري اسلامي عنصر جو وڏو ڀاڱو رکن ٿيون. انهي ئي حقيقتن مان دللجمعي ٿيڻ کپي ته انهن ولايتن جي مسلمانن جا حقوق ۽ مفاد پوري پوري طرح سنڀاليا ويندا.

12. عربستان، عراق ۽ فلسطين ۾ اسلام جون پاڪ جايون واقع آهن جنهن ۾ سڀني مسلمانن جو گهرو واسطو آهي. جنگ جي شروع ۾ اتحادين پڪو عهدو ڏنو هو ته پاڪ مقامن جي بي ادبي نه ڪئي ويندي. عالمي حضرت بادشاهه جي فوجن جڏهن انهن ملڪن تي عملن قبضو ڪيو جنهن ۾ اهي پاڪ مقام واقع آهن تڏهن انهي عهد جي لفظي توڙي معنوي پوءِ واري ڪئي وئي ۽ اهڙيون تجويزون رکيون ويون آهن ته انهن پاڪ مقامن جي مقدس حيثيت قائم ۽ برقرار رهندي اچي. يروشلم شهر تي حملو ڪو نه ٿيو هو جنهن جو چوڻ اهي ته پر ڇا ٿيو جو جيڪي دشمن فوجون ميدان ۾ هيون تنهن جي خلاف ڪارروايئن هلندي يروشلم هر طرف کان ڇڄي ڌار ٿي پيو هو جنهنڪري ڪنهن حملي ٿيڻ يا ستڻ کانسواءِ پيش پيو. يڪدم مڪمل صورت ۾ تجويزون هلاينو ويون ته شهر اندر جيڪي مقدس جايون آهن تن جي نتقدس جي حفاظت رهي ۽ خود يروشلم شهر جو جهڙو مسلمان ماڻهن جي نظر ۾ مقدس آهن تهڙو عيسائين جي نظر ۾، تنهنج ۾ خوه فاتح برٽش جنرل پيادو داخل ٿيو. مسلمانن جون مرادون اڳي وانگيان ساڳين مسلمان مجاورن جي سپردگي ۾ هليون ٿيون اچن. عراق ۾ ڪربلا ۽ نجف جي پاڪ مقامات تي اصلي حملو ٿيو ئي ڪو نه ۽ اسانجن لشڪرن انهن سرزمينن تي ڪو به لڙائي جو ڪم نه ڪيو. عالمي حضرت بادشاهن جي سرولجرن جي پوري پوري تحمل جي ساکه خود انهن مقامن جي رهندڙن مشڪوري سان ڀري هئي. يروشلم وانگيا بغداد تي به اسان جو قبضو بنا مزاحمت جي ٿيو ۽ پاڪ مقامن تي ڪو حملو ڪرڻو ئي ڪو نه پيو. هي به جنگ جي ميدان ڪارروائين جو هڪڙو ناگزير واقعو هو. انهن مقدس عراقي مقامن واريون مزارون هينئر انهي نامي گرامي مسلمانن جي نگراني هيٺ آهن جنهن جي هٿ سپردگي بجاءِ خود ڪافي تسلي جو باعث آهي ته انهن مقامن جي پاڪ حيثيت هميشه ملحوظ رهندي ايندي. برٽش لشڪرن حجاز ۾ ته اصلي ڪا جنگي ڪارروائي نه ڪئي آهي ۽ مڪي يا مديني ۾ برٽش لشڪرن جي داخلي جون رپورٽون مطلق بي بنياد آهن. انهي مقام بلڪل عرب قبضي هيٺ آهن.

13. باقي رهيو ڪيس ڪن امرني ضلعن جو جيڪي ڀر واري ارمني جمهوري حڪومت ۾ انهن ڪري داخل ڪيا ويا آهن جو اتي ترڪي جي بدعملي هئي ۽ جيڪي انهن سان قوميت جو اصول لڳايو ويو آهي. ارمني قوم تي جيڪي ظلم قتلعامن ۽ جلاوطنين جي صورتن ۾ وهيا آهن سي حقيقتون آهن جن جي نسبت ۾ شڪ ڪرڻ جي جاءِ تي ڪانهي. غير واسطيدار ۽ معتبر شاهدين انهي ڳالهه کي ثابت ڪيو آهي ۽ هن ڳالهه جي ثابتي ته چون چراجي مجال کان ئي ٻاهر آهي ته سنه 1915ع ۾ گهٽ ۾ گهٽ ڇهه لک ارمين ناس ڪيا ويا. اهي حقيقتون ته ترڪي وڪيلن به قبول ڪيون هيون جيڪي پيرس ۾ آيا هئا ۽ ترڪي سرڪار جا قائم مقام هئا ۽ انهن جو عذرهي هو ته اتحاد ۽ ترقي واري جماعت جنهن جو تڏهن عمل انهن قتلعامن لاءِ جوابدار هئي.

14. ترڪي صلح جي شرطن جي نسبت ۾ هنن سمجهاڻين ۾ حضور گورنر جنرل در اجلاس اعليٰ حضرت بادشاهه سلامت جي گورنمينٽ جي پاران ڪيئن ٿو ڳالهائي. ان کي جيڪر به اطلاع هٿ آيو آهي سو ان ڪتب آندو آهي ۽ شرطن جي شرح خاص ڪري جيئن انهن جو اثر هندي مسلمانن جي جذبن سان تعلق رکي ٿو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي اٿس. ان سڀ حقيقتون بيان ڪيون آهن ته ڪجهه گهٽايو اٿس ته وڌايو اٿس. اهو ڄاڻي ٿو ته باوجود شرحن جي ترڪي سان صلح جا شرط اهڙا آهن جيڪي هندي مسلمانن جي دلين کي درد رسائيندا. هندي مسلمانن کي گهرجي ته پاڻ ۾ همت ڀرين ۽ پنهنجي ترڪي هم مذهبن جي بدنصيبي تحمل ۽ صبر سان برداشت ڪن. روئداد اها آهي جنهن جي مقابلي ۾ لازم آهي ته صاف نظريءَ ۽ مضبوط قرادي کان ڪم وٺجي ۽ گذريل صورتحال جي تباهي جي ڍير تي بهتر نئون مانڍاڻ اڏي بيهارجي. سڀ ڳالهه کان وڌيڪ جهان کي سک سانت ۽ نيڪ انديشيءَ جي ضروت آهي. سڀني ماڻهن لاءِ عظيم اهميت جي ڳالهه آهي ته انهي مطلب لاءِ هٿ پير هلائين ۽ جيڪي ماڻهو هن نازڪ وقت ۾ مذهبي جوش ٿا اڀارين سي نه رڳو هندستان جا پر آدم ذات جا دشمن آهن.

جناب نواب گورنر صاحب بهادردر اجلاس ڪائونسل جي حڪم سان،

(صحيح) اي. مانٽگو مري صاحب.

ائڪٽنگ سيڪريٽري سرڪار.

D. MACLAHLAN,

Sindhi Translator to Government.

………………………………………………..

KARACHI: THE COMMISSIONER’S PRINTING PRESS. 

 

 

2-Document

 

 

گله مارا گله از گرگ نيست

اين همه بيداد شبان مي کند.

رسالا

التهَافتہ تحقيق الخلافتہ

..............................................

مصنف

حڪيم شمس الدين احمد نوشهرائي سابق پروفيسر طبيہ ڪاليج دهلي

مال وارو شهر ڪراچي

 

نذر

اي مقدس نور اي اونداهين دلين جا سوجهرا اي حبيب خدا اي شافع روز جزا صلعم توهان جو لائق ۽ گناهگار غلام اهڙي دل صد پاره جا خيالات و جذبات توهان جي لطف و نوازش جي نظر کي ٿوجا جيتوڻيڪ ٽڪراپل آهي. تڏهن به توهان جي سوز محبت جي آشنا ۽ نور ايمان جي شناسا آهي.

منهنجا آقا توهان جي امت مرحومه اغيار و اقارب جي هٿان درمانده آهي پراون جا ستم سهندي اڄ پنهنجي شڪايت توهان جي بارگاهه عالي ۾ ڪرڻي پيئي آهي.

رحمته للعالمين! سبز گنبذ جي صدقي پنهنجن عاجزن تي نظر نوازش ڪريو.

تاتارن جي هٿان قصر اسلام جي بربادي ڏسي منهنجا موليٰ! هي التجا توهان جي حصور ۾ پيش ڪئي وئي هئي ۽ اڄ مان ڪن پنهنجن عالمن جي هٿان توهان جي دين جي تباهي ڏسي عرض ٿو ڪريان ته

اي بسيرا پرده يثرب به خواب

خيز ڪه شد مشرق و مغرب خراب.

توهان جي امت مان هڪڙو حقير حلقه بگواش

شمس الدين احمد.

 

بسم الله الرحمٰن الرحيم

محمده و نصلي وسلم

خلافت جو مسئلو اسان مسلمانن ۾ ڪيتري قدر ضروري آهي؟

اهو سوال انهي حديث شريف مان حل ٿيندو ته

من مات ولم يعرف امام زمانه فقط مات ميتتہ جاهليتہ

(جو شخص پنهنجي زباني خليفي کي سڃاڻڻ کانسواءِ مري ٿو تنهن جو موت ڪفر جو موت ٿئو.)

انهيءَ ڪري اسان ۾ عام طرح خليفہ وقت جي وفات کانپوءِ سندس دفن ڪرڻ کان اڳ ئي خليفي جو مقرر ڪرڻ ضروري سمجهيو ويو آهي. هاڻي اهڙي صفا ۽ ضروري مسئلي ۾ رسالا تحقيقي الخلافتہ جو لکندڙ جناب مولانا مولوي محمد فيض الڪريم صاحب اهڙي سخت غلطي ڪري جو حضرت امير المومنين  خليفتہ المسلمين حرمين شريفين جي سچي ۽ مسلم خادم ۽ مهافظ سلطان وحيد الدين سادس نصرهم الله جي بجاءِ شريف مڪه کي خليفتہ المسلمين جي مقدس لقب جو حقدار چوي انهين ڳالهه تي مون کي يقين ئي نٿو اچي ڇو ته شرع شريف ۾ ترڪن جي جائز خليفي هجڻ جي لاءِ جيڪي کليل دليل آيا آهن سي ڪنهن به پڙهي ماڻهوءَ کي اهڙي غلطي نه ڪرڻ ڏيندا. پوءِ خبر نه آهي ته ڪهڙي نامعلوم غرض مولوي صاحب جنهن کي مجبور ڪيو اهي ته علماءِ اسلام جي برخلاف پنهنجي اهڙي راءِ ظاهر ڪن جنهن تي مون کي يقين آهي ته کين به اعتبار ۽ اعتقاد نه هوندو مان عام ماڻهن کي کولي ٿو ٻڌايان ته مولوي صاحب جن پنهنجي رسالي ۾ ڪيتري قدر غلط ڳالهيون لکيون آهن ۽ ڪيترين جاين تي سچيون ۽ صحيح ڳالهيون لڪائي ويا آهن ۽ اميد آهي ته مولوي صاحب مهرباني فرمائي پنهنجي غلطي تي هڪڙو ڀيرو وري غور ڪندا.

مولوي صاحب جي قابل اعتراض ڳالهين کي (جتي مون کي هن رسالي ۾ ڪجهه لکڻون آهن) قوله جي لفظ سان شروع ڪندس ۽ سندين عبارت تي ليڪون ڏنل هونديون ۽ ان جي هيٺان پنهنجي راءِ عرض رکندس قوله حضرت رسول الله صلعم ارشاد فرمايو آهي ته الائمتہ من قريش يعني خليفو وقت جو قريش مان هجڻ گهرجي.

مولوي صاحب جن جيتري قدر هن حديث کي پنهنجو زبردست دليل سمجهڻو آهي اوتري قدر سخت غلطي ڪئي اٿن مون کي مولوي صاحب جن جي خدمت ۾ هن حديث جي متعلق هيٺيان عرض ڪرڻا آهن.

(1) ڪتابن ۾ ظاهر آهي ته خلافتہ جا ٻه قسم آهن هڪڙي راشده يا ڪامله هي انهي خلافته کي چون ٿا جنهن ۾ خليفا بادشاهي طريقون رکندا اهو بلڪه طريقو نبوي جي مطابق سادگي سان ديني امورن جي سرانجامي ڪندا هئا ۽ ٻي خلافت غيرڪامله هي انهي خلافتہ کي چون ٿا جيڪا بادشاهي سان گڏ هجي.

خلافتہ راشده لڳو لڳه حضور صلعم کانپوءِ رڳا ٽيهه ورهيه رهي پوءِ خلاف غير ڪاملا شروع ٿي. بهرحال خلافت هميشه کان هلي آئي آهي ۽ هميشه لاءِ  ان جو رهڻ تمام ضروري آهي ڇو ته مٿي لکيل حديث موجب امام وقت جي نه هجڻ جي صورت ۾ مسلمانن جو موت جاهليه (ڪفر) جي زماني جهڙو موت ٿيندو.

پر خلافت جي لاءِ قريشي هجڻ جو شرط هميشه جي لاءِ ضروري نه آهي ڇو ته حضور اقدس صلعم کي اها ڳالهه معلوم هئي ته جيتري قدر زياده زمانو گذرندو ويندو اوتريقدر ايماني جوش ۽ دينداري (جنهن جي ڀروسي ۽ يقين تي خلافتہ لاءِ قريشي جو هجڻ فرمايو هئائون) گهٽجي وڃڻ ممڪن آهي پوءِ اهڙي صورت ۾ جيڪڏهن قريشي هجڻ جو شرط هميشه لاءِ رکن ها ته پوءِ جنهن حالت ۾ ڪو خلافتہ جي قابلن ۽ شرعي شرطن جي موافق قريشي خليفو نه ملي ها ته ضرور خلافتہ جي سخت ضرورت ۽ تاڪيد کي ڏسي ناقابل خليفو مقرر ڪرڻ ۾ اچي ها ۽ اهڙي حالت ۾ جن عرضن جي ڪري امامت ضروري ڪئي وئي آهي اها فائدا حاصل ڪين ٿين ها انهين دور انديشي جي ڪري هڪڙي ٻي حديث ۾ پاڻ ارشاد فرمايو اٿن ته

(خلافتہ قريش ۾ رهندي ۽ جيڪڏهن ڪو به ماڻهو انهن سان خلافتہ ۾ مخالفت ڪندو خدا ان کي اونڌي منهن ڪيرائيندو. پر خلاف تيسين انهن کي ملندي) جيستائين دين کي قائم ڪندا انهيءَ حديث مان معلوم ٿيو ته خلافتہ جو قريشن ۾ هجڻ هر حال ۾ ۽ هميشه جي لاءِ ضروري نه آهي.

۽ اهڙي ئي مضمون جي ٻي هڪڙي حديث حضرت ابو هريره رضه روايت ڪئي آهي ته

الملڪ في قريش والقضاء في الانصار والاذان في الحبشتہ والامانتہ في الازد.

(ترجمو: ملڪ (حڪومت) قريشن ۾ قضا (فيصلا ڪرڻ) انصارن ۾ ٻانگ ڏيڻ حبشين ۾ ۽ امانتہ اهل يمن ۾ انهن حديث ۾ الملڪ في قريش جو اهو ئي مطلب آهي جيڪو حديث الائمتہ من قريش جو. پوءِ جيڪڏهن مولوي صاحب جن امامت ۽ خلافتہ قريشن سان خاص ڪن ٿا ته هڪدم ٻيو رسالو ڪڍي انصارن کانسواءِ رکڻ کان منع ڪن.)

مان ڀانيان ٿو ته جيڪڏهن ترڪن کان هڪڙو ڏوهه ٿيو آهي جو الملڪ في قريش جي برخلاف ڪم ڪيو اٿن ته مولوي صاحب ۽ سندن هم نوا وڏا ڏوهي آهن جو شرعي فيصلا ڪري ۽ ٻانگون ڏيئي ۽ امانتون رکي ٽن ڳالهين ۾ حديث شريف جي برخلاف ڪرڻ جا گنهگار ٿيا آهن ۽ جيڪڏهن مولوي صاحب جن فرمائيندا ته اهو مطلب نه آهي ته انصارن ۽ حبشين ۽ اهل يمن سان انهن ڳالهين جي خصوصيت آيه ته پوءِ ڪري ٻڌائين ته قريشين سان اها ڳالهه ڇو نه لاڳو ٿي سگهي ۽ ڇو نه اسين اها راءِ قائم ڪريون ته اهڙي کلي ڳالهه ڏسڻ ۽ سمجهڻ کانپوءِ به خلافت کي قريشين جي لاءِ هميشه خاص ڪرڻ اهو ڪم اوهان کي ڪنهن مجبوري ڪرايو آهي.

(2) هن حديث شريف جي لاءِ ته ”لا يزال هذا الامر في قريش مابقي منهم اثنان“.

(ترجمو) خلافتہ قريشن ۾ رهندي جيستائين هنن مان ٻه ڄڻان باقي رهن. علامه سيوطي لکيو آهي ته.

انه مقيد بقوله في الحديث الاني  ”مااقامو الدين“ ولم يخرج منهم الا وقد انتهکواحرماتہ

(ترجمو: هن حديث شريف ۾ اهو شرط آهي ته قريشي تڏهن خليفا ٿيندا جڏهن دين کي قام ڪندا (جيڪڏهن نه ته نه ٿي سگهندا) ۽ خلافتہ منجهائن تڏهن نڪتي آهي جڏهن هنن دين جي حرامن (جهلن) کي ٽوڙيو.

ان مان پڌرو آهي ته علامه سيوطي جي خيال جي مطابق هي حديث يا انهي حديث جهڙي مضمون جون ٻيون جيڪي به حديثون آهن (مثلن حديث الائمتہ من قريش) تن سڀني ۾ دين کي قائم ڪرڻ جو شرط آهي ۽ وڏي ڳالهه هي آهي ته جيڪڏهن علامه سيوطي جو اهو خيال واجي ۽ ضروري نه سمجهي ته نعوذ بالله حضوراقدس صلعم جو قول غلط ثابت ٿي پوي ٿو ڇو ته حديث جي لفظن مان پيشنگوئي ظاهر ٿئي ٿي ۽ خاندان عباسيه کانپوءِ قريشن مان خلافتہ نڪرڻ جي ڪري پيشينگوئي صحيح ثابت ٿيندي تنهنڪري دين کي قائم ڪرڻ جو شرط ضروري آهي.

(3) انهيءَ ساڳئي حديث شريف جو شرح ڪندي علامه قسطلاني رحه ارشاد الساري شرح صحيح بخاري ۾ فرمايو آهي ته:

وانهم اذا لم يقيمو الدين لم يسمع لهم. جڏهن قريشي دين کي قائم نه ڪندا تڏهن انهن جي اطاعت نه ڪئي ويندي. ٿورو اڳتي وري انهين ساڳئي ڳالهه جي تائيد فرمائي ٿو ته: استحاق قريش الخلافتہ لا يمنع وجودها في غيرهم يعني قريشن جي خلافتہ جي لاءِ حقدار هجڻ ٻين ۾ خلافتہ وڃڻ کي روڪي نه ٿو. وري ڪجهه اڳتي انهي ساڳئي حديث شريف جي هيٺان لکيو اٿس ته وهو مقيد باقامتہ الدين ومن ثم لما استخف الخلفاء بامرالدين ضعف امرهم و تلاشت احوالهم هتي لم يبق لهم من الخلافتہ سويٰ سها.

(ترجمو: هن حديث ۾ به دين کي قائم ڪرڻ جو شرط آهي ۽ جڏهن خليفن (قريشين) ديني  ڳالهين کي خفيف ڪري سمجهو تڏهن هنن جي حالت ضعيف ۽ احوال سقيم ٿئو تان جو هنن ۾ نالي کان سواءِ خلافتہ ڪا نه رهي انهي عبارت تان مولوي صاحب جن سمجهندا ته سندن خيال اهل شرع جي ڪيتري قدر برخلاف آهي ۽ اميد آهي ته اهي ڳالهيون ٻڌڻ کانپوءِ اهو خيال خام دل مان ڪڍي ڇڏيندا ته خلافت قريش کانسواءِ ڪنهن کي ملي نه ٿي سگهي.

(4) جيڪڏهن خلافتہ قريشن کانسواءِ ٻئي ڪنهن جي صحيح نه هجي ته پوءِ مولوي صاحب جن انهن ڪروڙها بزرگن جي لاءِ ڇا چوندا جن جي وفات خلافتہ عباسي ۽ شريف مڪه جي بغاوت جي وچ ۾ ٿي آهي ڇو ته معاذ الله حديث شريف جي ارشاد موجب هن جو موت زباني جاهليت (ڪفر) جو موت ٿيندو ۽ مهرباني ڪري ٿوري دير پنهنجي منهن ويهي سوچن ته بزرگن جا روح سندن لاءِ ڪهڙي راءِ رکندا هوندا.

(5) صحاح ستہ مان ابودائود ترمذي ۽ نسائي ٽنهين ڪتابن حضرت سفينه کان هڪڙي حديث روايت ڪئي آهي چنانچہ ابو دائود شريف جا هي لفظ آهن ته ”خلافته النبوتہ ثلثون ستہ ثم يوتي الله ملڪه من يشاء.“

(ترجمو: نبوت جي خلافتہ ٽيهه ورهيه رهندي پوءِ خداوند تعاليٰ جي مرضي جنهن کي پنهنجو ملڪ ڏئي.)

هن حديث مان بلڪل فيصلو ٿي ويو ته ملڪ ۽ حڪومت ۽ خلافت جي قريشين سان ڪا خصوصيت ڪانهي بلڪه خداوند ڪريم جي مرضي جنهن کي پنهنجو ملڪ عطا ڪري.

مولوي صاحب جن کي گهرجي ته رڳو هڪڙي حديث ياد ڪري شور نه مچائين ته بس قريشين کانسواءِ ٻيو ڪو خليفو نه ٿو ٿي سگهي ڇو ته اهڙي طرح مسلمانن جي اعتقاد ۾ فساد ۽ خلل وجهڻ اهڙو گناهه عظيم آهي جنهن جي ذميواري سڀ ڪنهن مسلمانن کي سمجهڻ گهرجي ۽ مهرباني ڪري سوچين ته انهيءَ ڳالهه تي اڙي ويهي رهڻ ته هروڀرو الائمته من قريش جو اهو ئي مطلب آهي ته قريشين کانسواءِ ٻيو ڪو خليفو نه ٿو ٿي سگهي پاڻ کي اجايو چئن پڙهن ۾ ڏٺو ڪرڻو آهي.

.....................................................

قول: خلافتہ راشده جنهن جو مڃڻ هر مسلمان تي واجب آهي سا اها ٽيهن ورهين واري خلافتہ آهي.

انهن عبارت مان معلوم ٿئي ٿو ته ٽيهن ورهين کانپوءِ خلافتہ جي مڃڻ جو مسلمانن کي ضرور ڪونهي. پر الائي ڪهڙي خوشي مولوي صاحب جن کان اها ڳالهه وسارائي ڇڏي آهي ته حضور جو ارشاد آهي ته جنهن شخص پنهنجي امام وقت کي نه سڃاتو تنهنجو موت زماني جاهليت جو موت ٿيندو ۽ انهي ڪري علماءِ امت انهي ڳالهه تي اجماع ۽ اتفاق ڪيو آهي ته مسلمانن جي لاءِ واجب آهي ته خلافتہ هميشه جي لاءِ قائم رکن جيئن تها مام نووي فرمائين ٿا. اجمعوا علي انه يحب علي المسلمين نصب خليفتہ انهي ڳالهه تي اجماع ڪيو اٿن ته مسلمانن تي خليفتہ جو قائم ڪرڻ واجب آهي. فتح الباري جي جيڪا عبارت اڳتي مولوي صاحب جن پنهنجي لاءِ غلطي سان زبردست دليل سمجهي آهي تنهن ۾ به صفا چيل آهي ته ”خلافتہ قيامت تائين برابر رهندي“ پوءِ جناب مولوي صاحب جن تڪليف وٺي سمجهائين ته ڇا اها خلافتہ مڃڻ جي لاءِ نه آهي بلڪه رڳو ايتري لاءِ آهي ته فتح الباري ۾ لکيل هجي ۽ جڏهن مولوي صاحب جن کي ضرورت پوي تڏهن مذهب ۽ شريعت جي آڙ ۾ ڪجهه فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ ان کي دليل ۾ پيش ڪن.

قول: نبي ڪريم صلعم انهن خليفن کي به اهڙو شريف ڏنو جيڪو هنن جي حڪمن جي پيروي به پاڻ سان گڏ امر فرمايائون جيئن ته حديث ۾ آهي ته عليڪم بسنتي وسنتہ الخلفاء الراشدين يعني فرض آهي اوهان تي منهنجي پيروي ڪرڻ ۽ پيروي خلفاء راشدين جي مولوي صاحب جن هن حديث مان شايد پنهنجي اڳين ڳالهه کي ٽيڪو ڏياريو آهي ته ٽيهن ورهين واري خلافت کانپوءِ خلافت کي مڃڻ جي ضرورت ڪانهي ۽ عام مسلمانن کي هن حديث جي وسيلي پنهنجي اڳين ڳالهه تي يقين ڏيارڻ لاءِ هڪڙو ڄار وڇايو اٿن ته حضور صلعم رڳو ٽيهن ورهين تائين خلفاء راشدين جي پيروي جو حڪم ڏنو آهي ۽ اڳتي جي لاءِ نه پر مان مولوي صاحب جن کي يقين ٿو ڏياريان ته ڪنهن به مسلمان مان ڌوڪو ڪو نه کاڌو آهي ۽ نه انشاءَ الله تعاليٰ کائي سگهي ٿو ڇو ته مسلمان سمجهن ٿا ته ضور جو انهي ارشاد مان اهو مطلب آهي ته اخلاق ۽ عادات ۾ منهنجي ۽ خلفاءِ راشدين جي پيروي ڪريو ڇو ته اهي اخلاق بالڪل نيڪ ۽ برگزيده آهن ۽ اهڙي طرح پاڻ کي سڌاريو ۽ انهي مان هرگز اها ڳالهه ثابت نه ٿي ٿئي ته اڳتي خليفن جا حڪم مڃڻ جي ضرورت ڪانهي. انهي حديث مان اهو مطلب مولوي صاحب جن جي دماع ڪڍيو آهي باقي مسلمانن جا دماغ خدا جي فضل سان انهي حد کي نه پهتا آهن. مولوي صاحب جن جي اڳتي هلي امام نووي رحه جي عبارت نقل ڪئي آهي جنهن ۾ امام موصوف فرمايو آهي ته اصحاب رسول الله صلعم ۽ انهن کانپوءِ امام نووي رحه جي زماني تائين  علماءَ اجماع آهي ته خلافت قريشين سان خصوصيت رکي ٿي. انهي ۾ شڪ ڪونهي ته امام نووي رحه جي وقت تائين علماء جو اهو خيال هوندو ته خليفو قريشي ٿئي ڇو ته انهي وقت تائين قريشين ۾ اهڙا ماڻهو موجود آهن.

حديث سان پڻ لاڳو ڪري ها. ويچار جهڙي ڳالهه آهي ته مولوي صاحب جن جي سمجهه ئي ۾ اها ڳالهه نه ٿي اچي ته هڪڙي ئي مضمون جون ته حديثون جن ٻنهي مان پيشينگوئي معلوم ٿئي ٿي ته ما جيڪڏهن هڪڙي ۾ ڪو خاص شرط حضور فرمايو آهي ته اهو ضرور علامه سيوطي ۽ علامه قسطلاني جي قول جي مطابق ٻنهي سان تعلق رکندو. ۽ خصوصن جيڪڏهن اهو شرط ٿو رکجي ته نعوذ بالله حضور جي پيشنگوئي ٿي غلط ٿئي ۽ تعجب آهي ته جناب مولوي صاحب جن پنهنجي اجائي دعويٰ کي ثابت ڪرڻ لاءِ حضور جي پيشنگوئي جي غلط ٿيڻ جو پرواهه به نه ٿا رکن.

قول: يزيد کانپوءِ مروان بن حڪم متغلب ۽ جابر حاڪم ٿيو غرض ته سلسلا خلافت راشده جو ته هڪ طرف پرامير معاويه رضي الله تعاليٰ عنہ تائين به سلسلو خلافت جو متضل نه آهي. ترڪن سڳورن تي ڪاوڙ سٽپندي مولانا صاحب جن خلافت راشده ۽ امير معاويه جي خلافت تي به هٿ صفا ڪيو آهي. خلافت راشده ته هڪ طرف انهن لفظن مان ته ظاهر ٿئي ٿو ته خلافت راشده تي به مولوي صاحب جن کي پڪ نه ٿي هجي ۽ مٿي هي لفظ به پنهنجي يقين ۽ اعتبار جي برخلاف ۽ مٿئين دل سان چيا اٿن ته خلاف راشده جنهن جو مڃڻ هر مسلمان تي واجب آهي. ۽ تمام علماءَ اهل السنته والجماعتہ جنهن ڳالهه کي اتفاق سان مڃن ٿا ته حضرت امام حسن رضي الله تعاليٰ عنه جي تقويض خلافت کانپوءِ امير معاويه رضه خليفه برلاف حق هو ان ۾ به مولوي صاحب جن کي تردد آهي.

قول: انهي کانپوءِ جڏهن بني اميه جي خلافت ختم ٿي تڏهن بني...... به زبردستي سان خلافت حاصل ڪئي.

زبردستي سان خلافت حاصل ڪرڻ ۾ مولوي صاحب جن ڏاڍو منجهي پيا آهن پر خلافت جا جيڪي شريعت وارن نمونا بيان ڪيا آهن سي جيڪا ياد هجن ها ته ايتري پريشاني ۽ مونجهارو نه ٿئي ها. ڪتاب الجنته باب البغاه ۾ لکيل آهي ته والامام يصير اماماً بامرين بالمياند مزالاشراف والاعيان وهان ينفذ حڪم في رعتيم فرفاً من قهره فبروتہ.

ترجمو: امام بن طرجن سان ٿي سگهي ٿو هڪ ته قوم مان اهل حلء ان جي بيعت ڪن ٻيو هن طرح نه ته هن جو حڪم سندس خوف کان رعيت ۾ هلندڙ هجي. ڪتاب دالمختار ۾ ٽي طريقا لکيا اٿس جيئن ته مٿين جو شرح ڪندي لکي ٿو ته:

قول: (يصيراماماً بالمبايتہ) و ڪذابا ستخلاف امام قبلہ ولذا بالتغلب والقهر.

(ترجمو:) امام بيعت ڪرڻ سان ٿي سگهي ٿو ۽ اهڙي طرح اڳوڻي امام جي مقرر ڪرڻ سان ۽ اهڙي طرح علم حاصل ڪرڻ سان انهيءَ عبارت کانپوءِ ٻي سٽ ۾ جن ترڪن سڳورن کي خليفتہ المسلمين چوڻ ڏانهن اسان جو مولوي صاحب جي دل نه ٿي وري انهن جي لاءِ لکيو اٿس ته. ويکُون بالتغلب مع المبايعہ وهُوالواقع في سلاطين الزمان نصرهُم الرحمٰن.

ترجمو: ۽ غلبه ۽ بيعت ڪرڻ ٻنهي سان گڏ به خليفو ٿي سگهي ٿو جهڙي طرح هن زماني جا بادشاهه هنن کي فتح و نصرت ڏئي انهي تقرير مان ثابت ٿي چڪو ۽ مولوي صاحب جن به مهرباني فرمائي غور سان سمجهي ڇڏن ته جيڪڏهن بني عباس زبردستي سان حڪومت حاصل ڪئي ته اهو به هڪڙو امام ٿيڻ جو طريقو آهي ۽ انهن جي خلافت ۾ منجهي پوڻ اصل نه گهرجي. باقي هن ڳالهه تي غور ڪرڻ ضروري آهي ته (زبردستي حڪومت حاصل ڪرڻ وارو) ڪهڙي قسم جو ماڻهو آهي ۽ خلافت جا اغراض ۽ فائدا ان مان حاصل ٿي سگهن يا نه ۽ ان ۾ خلافت جا شرائط موجود آهن يا نه. ڇو ته هڪڙو غلبو اهڙو هوندو جنهن سان شرط ڪيئن هوندا ۽ هڪڙو اهڙو آهي جنهن سان شرط ۽ خلافت جي لياقت هوندي. جيڪڏهن متغلب اهڙو ماڻهو آهي جنهن ۾ شرائط موجود ڪيئن آهن ته اهو باتفاق مسلمانان جائز طرح خليفو نه ٿيندو جهڙي طرح اڳئين زماني ۾ يزيد زبردستي خليفو ٿيو هو پر ان ۾ لياقت ڪا نه هئي تنهنڪري مسلمانن هن کي خليفو ڪري نه مڃيو ۽ هينئر وري شريف باغي ٿيو آهي ۽ ان کي چند دنيا پرست ۽ بندگان هوس خليفو چون ٿا پر مسلمان هن کي انهي سلوڪ جو مستحق سمجهن ٿا جنهن جو هو شريعت موجب لائق آهي پر جيڪڏهن متغلب ۾ لياقت ۽ ٻيا شروط آهن ته هو باتفاق مسلمانان خليفو آهي جهڙي طرح خليفاء بني عباس يا خلفاء ترڪ جائز ۽ تسليم ٿيل خليفا آهن.

قول: ٻي ڳالهه قابل غور هي آهي ته بني عباس جي ابتدا ۾ هڪ بني اميه جي شاخ اندلس اسپين ۾ حڪمران ٽي غظيم الشان سلطنت قائم ڪئي ۽ گهڻا خليفا ۽ امير المومنين انهي خاندان مان به پيدا ٿيا. يعني هڪڙي وقت ۾ ٻن بادشاهن خلافت جي دعويٰ ٿي رکي. مولوي صاحب جن يا اهڙي طرح ٻين تاريخ کان واقف ڪارن جي لاءِ ڪجهه به غور ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. ڇو ته علما تاريخ اها فيصلو ڪيو آهي ته شاهان اسپين ۾ ٻين خوبن سان گڏ اها گهٽتا هئي جو هڪڙي قائم شده ۽ مستحڪم خلافت جي هوندي جداگانه حڪومت قائم ڪري خلافت جي دعويٰ ڪيائين ۽ جيڪڏهن مولوي صاحب جن غور فرمائيندا ته معلوم ٿي ويندو ته انهي جي دعويٰ خلافت جي تصديق جي لاءِ به هيلوڪن وقت شناس ۽ ضمير فروش عالمن جو هٿ هو جيڪي هميشه رخ بدنما وانگيا هوا جي رخ تي هلندا آهن.

قول: ازان سواءِ امام ابو حنيفه جهڙي محتاطبزرگ به منصور عباسي خليفه جي مقابلي ۾ حضرت زيد شهيد ابن امام زين العابدين ابن حضرت امام حسين کي پاڻ به خليفو ڪري مڃيو ۽ ٻين کي به اهڙي هدايت ڪئي حالانڪه منصور عباسي ۽ بنا هاشم بلڪه عم رسول الله جو اولاد هو. مولوي صاحب جن الائي ڪهڙي خوشي ۾ اچي رسالي جي لکڻ ۾ ايتري قدر جلدي ڪئي آهي جو کانئن ڪيتريون افسوسناڪ غلطيون رهجي ويون آهن. خصوصن تاريخي واقعت جي بيان ڪرڻ ۾ ايتري سخت غلطي ڪئي اٿن جو ڪو به پڙهيو ماڻهو مٿن کلڻ کانسواءِ نه رهيو هوندو.

حضرت امام ابو حنيفه رحه جو هئي واقعو بيان ڪري پنهنجي سياهه اغتراض کي بااڪل بي نقاب ڪري ڇڏيو اٿن. اها خبر ئي ڪانهين ته حضرت زيد شهيد بن علي حسين عليه السلام امام صاحب کان ڪيترو اڳ ۾ نبي اميه جي خليفي هشام بن عبدالله جي زماني ۾ شهيد ٿي ويو. مولوي صاحب جن هئي خواب ڏاڍو مزي جهڙو لڌو ته امام ابو حنيفه رحه منصور عباسي جي مقابلي ۾ حضرت زيد شهيد جي (جو کانئن ۽ منصور کان ڪيترو وقت اڳي گذاري ويو) خلافت مڃي مولوي صاحب جن جي خيالات جي باند پروازي قابل تعريف آهي جو گهڙي ۾ زمين ۽ آسمان کي ملائي ڇڏن ٿا ۽ پوءِ اگرچه مولوي صاحب جن صفانه فرمايو آهي ته هن عبارت مان سندن ڇا مطلب آهي مگر معلوم ائين ٿو ٿئي ته پاڻ حضرت امام ابو حنيفه رحه جي بجائي ٿي حضرت زيد شهيد وانگر باغي ۽ دشمن اسلام شريف کي خليفو مڃي ماڻهن کي به مڃڻ لاءِ سفارش ڪن ٿا پر کين ياد رکڻ گهرجي ته هڪڙي ناخدا ترس ۽ فاسق هستي جي لاءِ هڪڙي اولو العزم امام وقت جي مقدس و مطهر وجود جو مثال آڻڻ خدا بزرگ وبرترکي جوش ۾ آڻيندو. اهڙو امام وقت اهڙن ئي مقتدين کي مبارڪ هجي جيڪي ان کي مڃين ٿا. باقي مسلمانن ۾ خدا جي فضل سان اڃا ناموس شريعت جي تحقير جي جرات ڪا نه پيدا ٿي آهي.

قول: ترڪي خلافته جا حمايتي هي دليل پيش ڪن ٿا ته آخري بادشآهه عباسي جو مصر ۾ 918ع هجري ۾ پناهه وٺندڙ هو تنهن سلطان سليم کي خلافتہ بخشي انهيءَ طرح خلافتہ ترڪن ۾ نسلن بعد نسل منتقل ٿي آئي. مگر سوال هي آهي ته انهن آخري خليفه عباسي وٽ باقي ڇا رهيو هو جو انهي بخشي ڏنو.

شريف ميان جي مدح و ثنا شايد مولوي صاحب جن کي فرصت نه ڏني آهي جو پاڻ معلوم ڪري سگهن ته ڇا باقي رهيو هو ۽ ڇا بخشيو ويو. ان جي هٿ ۾ اها شئي هئي جنهن جي اڳيان سڄي دنيا اسلام جا گردن جوش عقيدت کان جهڪن ٿا. اهو تبرڪ هو جنهن سان مسلمانن جي خون جو هڪ هڪ قطرو وابسته آهي ۽ رهندو. اهو مقدس نشان هو جنهن جي هڪڙي جهلڪ سان جوش جان فدائي ۽ سودائي سرفروشي کان مسلمان مدهوش ٿين ٿا. ۽ مان اوهان کي کولي ٿو ٻڌايان ته مسلمانن جي عزت و ناموس جي ڪنجي يعني علم مقدس هو جنهن جي هيٺان خدا جي بزگزيده پيغمبر صلعم جي سرپرستي ۾ فدايان توحيد خدا واحد جي روبرو پنهنجي جسم جان جي قرباني ڪئي هئي ته خدا جو ڪلمون دنيا ۾ بلند ٿئي.

مولوي صاحب ۽ سندن هم خيال ۽ مسٽر شريف صاحب رسول اڪرم صلي الله عليہ وسلم جي انهي مقدس يادگار کي غير ضروري سمجهن ٿا ته ڀلي سمجهن پر مسلمانن کي چڱي طرح معلوم آهي هي اها عزت آهي جنهن سان مسلمانن جي موت ۽ زندگي جو تعلق آهي.

مولوي صاحب جن ته شايد مشڪل سان سمجهن پر منهنجو ٻڌائڻ فرض آهي ته انهي بخشش ته سلطان سليم مرحُم کي خلافت جي لاءِ هر طرح مستحق ڪري ڇڏيو ڇو ته مان مٿي شريعت مطهره جي معتبر ڪتابن مان نقل ڪري آيو آهيان ته خلافت ٽن طرحن سان ٿي سگهي ٿي هڪڙي اشراف ۽ معتبران قوم جي بيعت ڪرڻ سان ۽ ٻيو اڳوڻي خليفي جي مقرر ڪرڻ سان ۽ ٽيون هن طرح ته هن جي غلبي کان خوف کائي ماڻهو سندن حڪم مڃن.

هاڻي سلطان سليم کي آخري خليفه عباسي مرحوم مقرر ڪيو ۽ هزارها اهل حل و عقد سنديس بيعت به ڪئي ۽ مرحوم جو غلبو ته شهره آفاق آهي اهڙي طرح ٽنهين طريقن سان کيس خلافت حاصل ٿي.

قول: ڊاڪٽر انصاري ۽ مولانا عبدالباري صاحبان خلافتہ واسطي اهو شرط ضروري ٿا ٺهرائين ته خليفو ڪنهن جومحتاج نه هجي ۽ دشمن جو مقابلو بلا همراهي جي ڪري سگهي سو جنهن شخص کي خلافت بخشيندڙ خيال ٿا ڪن اهو پاڻ مصر جي بادشاهن جو پنشن خوار مولوي يا شيخ طريقت هو. جنهن صورت ۾ مولوي صاحب جن کي خلافت راشده ۾ به تردوڌ آهي. ان حالت ۾ ان کانپوءِ واري خلافت جي لاءِ عزت نه هجي ته ڪا وڏي ڳالهه نه آهي. پر مولوي صاحب جن هن ۾ الائي ڪهڙي اعتراض جوڳي ڳالهه ڏٺي آهي. سلطان سليم مرحوم کي خلافت ڏيندڙ مسلم طرح خليفو هو. پر جڏهن ان ڏٺو ته سنديس ڪمزوري انهي حد کي پهتي آهي جو ان خلافت جا اغتراض پورا نه ٿو ڪري سگهي تڏهن خود خلافت اهڙي زبردست مسلمان بادشاهه کي سونپي ڏنائين جو هر طرح ان ڳالهه جو اهل هو. جيڪڏهن هو ڪمزور نه هجي ها ۽ قوت رکي ها ته خلافت سونپڻ جي ضرورت ئي ڪهڙي هئي.

قول: تڏهن شريف مڪي جو آزاد آهي ۽ وڏي ملڪ جو حڪمران آهي ۽ موجوده سلطان ترڪي سان جنگ آزمائي به ڪري سگهي ٿو ۽ ڪنهن جو پنشن خوار به نه آهي سو زمين شريفين جو خادم ۽ منتظم ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن شريف مڪه جو آزاد آهي ته پوءِ پابندي دنيا ۾ ڪا به شئي ڪانهي. باقي وڏي ملڪ تي حڪمران ٿيڻ جو معيار به رڳو مولوي صاحب جن جي همت آهي. ڇو ته ڪو به جغرافيه ڄاڻڻ وارو ريگستان جهاز کي وڏو ملڪ ڪو نه چوندو.

مولوي صاحب جن کي شايد خبر نه آهي ته ان کي ايتري حيثيت ڪا به نه ڏني وئي آهيجو رڳو مقامات مقدسه ان جي هٿ ۾ ڏنا ويا هجن. اسان جو گذريل قبلو معراج شڙيف جي يادگار مسجد اقصيٰ يعني بيت المقدس، نجف اشرف، ڪربلائي معلي، بغداد شريف انهن پاڪن جاين ڏي (جتي مسلمانن جي تقدس جو وڏو ذخيرو مدفون آهي) ويچاري شريف ميان کي نظر ڪرڻ لاءِ قيامت تائين به جرئت نه ٿيندي.

باقي رهي هي ڳالهه ته مولوي صاهب جنهن جو خليفو بهادر حضرت خليفتہ المسلمين سان جنگ ڪري سگهي ٿو اها ته اهڙي ڳالهه آهي جو ڪو ماڻهو چوي ته ڪئو شينهن سان وڙهي سگهي ٿو پر تڏهن جڏهن شينهن چوکنڀو سڪ ٻڌل هجي. جنهن صورت ۾ حضرت خليفتہ المسلمين کي طرف رڌل ڏسي شريف نمڪ حرامي ڪري جنهن ملڪ تي ان کي عهده دار مقرر ڪيو ويو هو ان بي پرائي کي نٽي جي زور تي قبضو ڪيو اٿس تنهن صورت ۾ هن کي صاحب بهادر ۽ جنگ آزما چوڻ مولوي صاحب جن جي عقل ۽ انصاف جو عجيب مثال آهي.

شريف جي آزادي جو اهو حال آهي جو هن جو وجود اسان جي رحمدل ۽ مهربان گورنمينٽ برطانيا جي رحم ۽ مدد تي آهي. جيڪڏهن اڄ خدانخواسته دوستي ۽ صلح جا تعلقات قطع ٿي وڃن (پوءِ کڻي ان ۾ شڙيف جي ئي بدبختي آميز شرارت هجي) ته هوند يورپ جون حڪومتون جي مسلمانن جي ملڪن کي هميشه پيار ۽ محبت جي نظر سان ڏسنديون آهن سي شريف ۽ ان جي خاندان کي مولوي صاحب جي بخشيل خلافته سميت برباد ڪري ڇڏن ۽ اسان جي مولوي صاحب کي شايد انا لله وانا اليہ راجعون چوڻ جي فرصت به ڪا نه ملي. مولوي صاحب جن شايد پنهنجي مقدس ملڪ جي جغرافيائي حالت کان بي خبر هوندا پر اسان کي چڱي طرح علم آهي ته حجاز جو ملڪ جنهن ۾ هنيئر مولوي صاحب جي خليفي (شريف) جي حڪومت آهي ۽ جنهن کي مولوي صاحب جن وات ڀري وڏو بلڪه چون ٿا تنهنجا محاصل ۽ آمدني ڪڏهن به ايتري نه ٿي آهي ۽ نه ٿي سگهي ٿي. جا حرمين شريفين جي خدمات ۽ مصارف ۽ حڪومت حجاز جي انتظامي خرچن شريف جي شاهانه دربارداري ۽ اميرانه شان و شوڪت جي لاءِ پورا سگهن ۽ ڄاڻڻ واري کي چڱي طرح معلوم آهي ته جانشينان خلافته هميشه ملڪ جي ٻين ڀاڱن جي آمدني مان حجاز جي خرچن جي بقايا پوري ڪندا ايندا آهن.

مولوي صاحب جن حجره جي ڪنڊ ۾ ويهي خلافتہ جي کچڻي ترڪن جي دسترخوان تان کڻي شريف جي آڏو رکي سمجهن ٿا ته هي ترانو شريف کي ڳڙڪائي وڃڻ سولو ٿيندو پر اهو رڳو مسجد جي چارديواري جو عقل آهي. شريف ڏاڍي ڏاهپ ڪئي جو اسان جي سرڪار نامدار جي پناري پيو ۽ باوجود مکيه عيسائي حڪومت آهي تڏهن به هڪڙي مسلمان حاڪم جي لاءِ رحمت ثابت ٿي جو پنهنجي ملڪ جي مسلمان رعيت کي نه رڳو حج تي وڃڻ جي اجازت ڏنائين پر پنهنجي مهرباني ڪري جهازن ۽ روانگي جو بندوبست خاص طرح ڪيائين جنهن مان شايد شريف جو ڪجهه وقت جي لاءِ پيٽ ڀرجي پوي نه ته مولوي صاحب جن پنهنجي خليفي بهادر جو هيلهه تي ڏيوالو ڏسن.

قول: هن وقت جيڪي ماڻهو خلافته ترڪي تي زور ڏين ٿا اهي وڏي خطرناڪ غلطي ۾ مسلمانن کي ڦاسائڻ ٿا گهرجن. ڇاڪاڻ ته انهي جو لازمي نتيجو اهو نڪرندو ته هندستان ۾ ٻه جماعتون ٿينديون. هڪڙي طرفدار ترڪن جي ۽ ٻي طرفدار عربن جي ۽ ٻنهي جماعتن ۾ سخت اختلاف ۽ اجايو جهڳڙو قائم ٿيندو.

اسان جي ناصخ مولوي صاحب کي دلجاءِ رکڻ گهرجي ته هندستان جي مسلمانن کي خوب معلوم آهي ته سندن لاءِ ڪهڙو رستو وٺڻ ضروري ۽ فائدي وارو آهي. عربن جي جائز حمايت جي لاءِ ته هميشه کان ۽ هميشه جي واسطي تمام مسلمان تيار آهن باقي شريف جي باغيانه جرم جي تائيد ۽ حمايت جو فخر حاصل ڪرڻ وارو ڪيترا آهن ۽ انهن جو طرف ۽ ضمير ڪيترو آهي انهي ڳالهه جي مسلمانن کي چڱي طرح خبر آهي ۽ خوب سمجهن ٿا ته حمايته الحرب جي صدائي بي هنگام هڪڙو گنبذ جو آواز آهي ڇو ته توهين پاڻ دانا آهيو سمجهي سگهو ٿا ته برساتي ڏيڏرن جي شورو غوغا کان انديشو ٿي نه سگهي ۽ هندوستان جا مسلمان مذهب کي رڳي مسخري ڪين ٿا سمجهن مولوي صاحب جن پنهنجو ۽ پنهنجي خليفي بهادر جو فڪر ڪن مسلمانن جي اختلاف جو الڪو اجايو آهي.

مولوي صاحب جن خليفي جي لاءِ ٻه فرض سمجهن ٿا جيئن ته فرمايو اٿن ته:

قول: پهريون ته حرمين شريفين ۾ اهڙو امن قائم ڪري جو حجاج بيت الله کي بي خوف و خطرحج نصيب ٿئي ٻيو ته دين اسلام جي ترقي لاءِ ڪوشش وٺي. اڳتي انهي مضمون کي هنن لفظن تي پورو ڪيو اٿن ته ”سلطان ترڪي ڪنهن به قسم جا حاجين لاءِ سهوليت نه ڪئي آهي ۽ ويچارن حاجين کي جيڪا مصيبت جان و مال جي ڏسڻي ٿي پوي سا قابل رحم آهي.“

مولوي صاحب جن کي سنڌ جي وڏيرن جي پنهنجي راڄن تي حڪومت ڪرڻ جو تجربو ٿيل آهي تنهنڪري شايد حضرت خليفتہ المسلمين جي طاقت ۽ جبروت کي به انهي تي قياس ڪن ٿا.

فڪر هرکس بقد همت اوست.

مولوي صاحب جن جي تاريخي واقفيت رڳو چند گڏ ڪئلن اخبارن تي موقف آهي مان کين ڇا ڇا سمجهايان ته کين خلافته کي هڪ صدي جي اندر هي ڇويهين جنگ ڪرڻي پئي آهي. ان حالت هوندي به جو هنن کي جنگ جي باهه ڪڏهن به آرام سان ويهڻ نه ڏنو آهي هن تازي چار سالا جنگ ۾ (جيتوڻيڪ آخري نتيجو اهو ئي ٿيو جو خدا جي مرضي ۾ هو ته) به برابر پڇاڙي تائين وڙهي پنهنجي بي انتها قوت ۽ وسائل جو ثبوت ڏنو آهي. اهڙي پر جلال قوت جي اڳيان حجازي شوره پشتن ۽ فسادين جي جماعت (جنهن جي هٿان حاجين کي تڪليفون پهچنديون آهن)  ڪهڙي طاقت ۽ هستي رکي سگهي ٿي پر ترڪن جي شرافت ۽ ادب عربن کي ڪڏهن به سزا ڏيڻ جي ڪوشش نه ڪئي ۽ جنهن ظلم ۽ مصيبت جو مولوي صاحب اڳتي ذڪر ڪيو آهي تنهن جو سچ يا ڪوڙ اتاهون ئي پڌرو ٿي سگهي ٿو هنن ويچارن هميشه اهو خيال ڪيو ته سا ڪنان بيت الله ۽ ديا رسول الله صلي الله عليہ وسلم کي پاڻهين ننگ پوندو ۽ سندن ادب۽ لحاظ جي ڪري ڪڏهن به معمولي تنبيهه کانسواءِ عبرتناڪ سزا ڏيڻ جو خيال نه ڪيائين پر اها خبر ڪا نه هين ته هندوستان ۾ اهڙي قدردان دل و دماغ جا ماڻهو آهن جي هن شعر جا مصداق ٿيندا ته:

چشم بدانديش ڪه برکنده باد

عيب نما يد هنرش ور نظر

۽ افسوس آهي جو شرافت جي هن عجيب جو هر شناسي جو هنن ڪو به خيال ڪو نه آيو. ان کانسواءِ حجاز جو اندروني انتظامن هميشه شريف ۽ ان جي بزرگن جي هٿ ۾ هليو آيو آهي ۽ انهي بي انتظامي جا ذميوار شريف آهن نه حڪومت.

جيڪڏهن شريف ايمانداري سان پنهنجي خدمت انجام ڏئي ها ته حاڪم وقت جي ڪوشش جي اڳينا بدون جي ٿورڙي جماعت هميشه لاءِ نابود يا تائب ٿي وڃي ها پر هر شخص سمجهي سگهي ٿو ته اختيار واري حاڪم جي حڪومت ۾ اهڙيون خرابيون تيستائين ڪڏهن به نه ٿي سگهنديون جيستائين خود حاڪم جي ايمانداري ۾ خلل نه آهي. جيڪڏهن مولوي صاحب جن کي اهڙيون شاهديون نه ملي سگهن جن مان معلوم ٿئي ته شريف وٽ بي انتها مال دولت گڏ ٿيڻ جو سبب ڪهڙو هوندو هو ته خدارا پنهنجي عقل مان ڪم وٺي فيصلو ڪن ته شريف جي زير انتظام ڦرلٽ ڇو نه بند ٿي ويئي؟ باقي رهي اسلام جي ترقي لاءِ ڪوشش ڪرڻ ۽ واعظ مقرر ڪري ڌارين ملڪن ڏي موڪلڻ تنهن جي لاءِ وري به مون کي مولوي صاحب جن جي تاريخي ناواقفيت جو افسوس ڪرڻو پوي ٿو مولوي صاحب کي اها خبر ئي ڪانهي ته ڪفرستان يورپ جي اڪثر حصن ۾ الله اڪبر جو آواز ترڪن جي جانبازي جو نتيجو آهي ۽ ڪيترائي ملڪ ترڪي بادشاهن جي خون فشاني ۽ محنتن کان صدائي توحيد جا آشنا ٿيا پر پوءِ جڏهن دشمنان اسلام جي لڳو لڳ چالبازن ۽ جهڳڙن کان ترڪي سلطنت ۾ هيڻائي آئي تڏهن قدرتن ترقي جي ڪوشش کي ڇڏي پنهنجي قوت کي محفوظ ۽ درست رکڻ ڏي وڌيڪ توجهه ڪيائون.

قول: هن وقت دنيا ۾ آزادي ۽ حريت جو گهر گهر ۾ ڇو آهي سو جيڪڏهن عرب جي تيرنهن سئو سالن کان آزادي جو سبق دنيا کي پڙهائيندا آيا آهن پاڻ ترڪن کان آزاد ٿيا ته ڪهڙو تجب آهي.

شايد آزادي جي معنيٰ مولوي صاحب جن اها سمجهي آهي ته نعوذ بالله مذهب ۽ شريعت جي پابندين کان آزاد ٿجي. تيرنهن سئو سالن کان عرب ڪو نئون سبق نه پڙهائي رهيا آهن ۽ نه ڪا انهن کي ڪا خاص تعليم ڏني ويئي آهي. اهو هڪڙو ئي سبق ۽ تعليم آهي جا سردار دو جهان صلعم عرب ۽ عم سڀني کي بڪسان ڏني هئي. انهي مقدس تعليم ۾ ته اسان کي سڏڻ ۾ ڪو نه ٿو اچي ته آزادي جو اهڙو جنون سوار ٿئي جو خدا ۽ خدا جي حبيب پاڪ صلعم جي قائم ڪيل حدن جو به پرواهه نه رکجي. مولوي صاحب جن اهڙي آزادي کي مبارڪ سمجهندا هوندا پر مسلمان انهي آزادي کي جهنم جو طوق سمجهن ٿا جنهنڪري خليفه وقت سان مخالفت ڪري ان جي وقت کي ڪمزور رڪجي ۽ اهڙي طرح اتحاد ۽ اخوت اسلامي کي تباهه ڪري خدا ۽ ان جي ملائڪه مقربين جي لعنت حاصل ڪجي مولوي صاحب جن کي خبر نه آهي ته اهڙي آزادي جي حق حاصل ڪرڻ لاءِ شريعت اسلامي ۽ پاڪ قانون جو ڪهڙو حڪم آهي. ڪتاب رد الحتار ۾ لکيل آهي ته:

و في الاختيار اهل البغي ڪل فئتہ لهم منعتہ يتغلبون و يجتمغون و يقلتون اهل العدل بتاويل يقولون الحق معنا و يدعون الولايتہ.

اختيار ۾ لکيو اٿس ته باغي آهن جن کي طاقت هجي ۽ غلبو ڪري گڏ ٿي عدلونکي انهي تاويل سان قتل ڪن ته حق اسان جو آهي ۽ حڪومت جي ..... ڪن.

ان عبارت موجب شريف ۽ ان جا مددگار سڀ خليفه وقت کان باغي ٿيا ڇو ته آزادي ۽ حڪومت کي پنهنجو حق سمجهي سلطان سان جنگ ڪيائين ۽ هر شخص سمجهي سگهي ٿو ته باغي ڪهڙي سزا جو لائق آهي. جن ماڻهن مسلمانن جي ننڍڙن حڪومتن کي آزاد ٿيندو ڏنو آهي ۽ پوء هنن جون دليون انهي آزادي جا افسوسناڪ نتائج ڏسي خون ٿيون آهن. سي عربن جي آزادي جي حقيقت ۽ ان جي قدرت و قيمت کي خوب سمجهن ٿا.

هينئر آزادي جي شراب جو ذرانئون نشو آهي اهو وقت اچڻ ڏيو جڏهن نشو لهي سرگراني ٿيندي ته پوءِ پاڻهين شريف بهادر چوندو ته:

قرض ڪي پيتي تهي مي اور يون سمجهتي تهي ڪه هان.

رنگ لائيگي هماري فاقه مستي ايڪ دن.

پر آه جو انهي وقت جو پڇتائڻ ڪجهه به ڪم نه ايندو.

قول: سبحان الله تعجب جي ڳالهه آهي ته ڊاڪٽر انصاري ۽ سندس رفيق هندوستان وسطي خود حڪومت چاهين ٿا پر عربن کي ترڪن جو پابند ۽ هميشه لاءِ غلام رکڻ گهرون ٿا.

تعجب اهو آهي جو هاڻي مولوي صاحب جن کي به تعجب ٿيڻ لڳو ڊاڪٽر انصاري صاحب ۽ سندس رفيق هندوستان جي لاءِ جيڪا آزادي گهرن ٿا ان جو شايد مولوي صاحب جن اهو مطلب سمجهيو آهي ته (خدانخواسته) گورنمينٽ سان بغاوت ڪري پنهنجي حڪومت ٺاهجي. مشڪل هي آهي ته مولوي صاحب جن ملا ماڻهو ٿي پاليٽ ڪيس جي متعلق ڳالهائين ٿا حالانڪه اهي ڳالهيون انهن خالص شرعي ڳالهين کان وڌيڪ مشڪل آهن جن ۾ مولوي صاحب جن تباهه ڪن غلطي کائي مسلمانن ۾ هيتري قدر جوش ۽ ناراضپو پيدا ڪيو آهي عربن کي حڪومت ترڪن ۾ جيڪا آزادي ۽ خوش حالي حاصل هئي سا اسان هندوستانين جي خواب ۾ نه هوندي. هن گورنمينٽ کان گهرون ٿا ته برٽش گورنمينٽ ۽ پنهنجي شهنشاهه معظم جي سايه ڪرم هيٺ حڪومت هلائڻ ۾ اسان کي وڌيڪ دخل ملي پر اسان جي انهي خواهش کان گهڻو وڌيڪ حجاز جي عربن کي ترڪي حڪومت ۾ آزادي ۽ حقوق مليل هئا ڇو ته سڄو حجاز شريف جي هٿ ۾ رهندو هو رڳو نالي جي ڪاڻ ترڪي گورنر فوجي نظم و نسق جي لاءِ رهندو هو. پوءِ الائي مولوي صاحب جن عربن جي ڪهڙي غلامي ڏٺي جنهن لاءِ اهي لفظ چيا اٿن ته ”عربن کي هميشه لاءِ غلام رکڻ گهرون ٿا.“

ڪبرت ڪلماء تخرج من افواههم ان يقولون الاڪذبا

سندن وات مان هڪڙي وڏي (هتان جهڙي) ڳالهه نڪري ۽ ( في الحقيقت) رڳو ڪوڙ ٿا ڳالهائين.

قول: جيڪي ماڻهو عرب جي متعلق بيجا خوف و خطرا ظاهر ڪن ٿا ته آئينده عرب ڪنهن بي طاقت جو ماتحت ٿي رهندو انهن کي اهڙي بد زباني کان توبہ ڪرڻ لازم آهي.

خبر نه آهي ته مولوي صاحب جن عرب ڇا کي ٿا چون ۽ حجاز جي محدود ۽ ٿورڙي آبادي کانسواءِ ٻيو ڪهڙو حصو آزاد مسلمانن جي حڪومت ۾ ڏٺو اٿن.

جيڪڏهن عرب مان رڳو اهو ٽڪرو مراد آهي جنهن ۾ رڳا رتي جا ڍير ۽ پهاڙ آهن ته انهي ۾ شڪ ڪونهي ته اها هڪڙي اهڙي مسلمان رياست ٿي ويئي آهي جنهن جي قوت کي دنيا جي آزاد حڪومتن مان ڪنهن به ننڍڙي کان ننڍڙي جو هم رتبہ نه ٿو چئي سگهجي. مان مٿي چئي چڪو آهيان ته هن جي هستي يورپ جي مختلف طاقتن جي رحم کانسواءِ ان ڳالهه تي موقف آهي ته هو هڪڙي غير آباد ملڪ ۾ اجايو پنهنجو خرچ ڪرڻ ۽ ناحق مسلمانن جي وسيع قوم کي ناراض ڪري اجايو جهڳڙو پيدا ڪرڻ بيڪار ٿا سمجهن پر جيڪڏهن سڀاڻي فرانس ۽ اٽلي يا آمريڪا يا جرمني يا ڪنهن ٻي حڪومت کي شوق ٿئي ته خدانخواسته مسلمانن کي پوري طرح دنيا ۾ ذليل ۽ محڪوم ڪرڻ لاءِ هيڪر حرمين تي مقدس صليب جي جهنڊي جي بهار ڏسجي ته پوءِ مولوي صاحب جن مسلمانن کي ٻڌائين ته شريف ۽ سندس مولوي صاحب پاران مقتدي ڪهڙي ڪنڊ ۾ ويهي تماشو ڏسندا ۽ ڇا انهي مهل شريف کي آزاد چوڻ وارن مسلمانن کي شرم نه ٿيندو جو گورنمينٽ برطانيا جي خزاني ۾ افواج قاهره تي حرمين شريفين جي بچاءُ لاءِ بار وجهن.

غور ڪندڙن لاءِ اهو وڏو دليل آهي ته سلطان محمد خامس (مرحوم) ڪنهن به طرح خليفو بااختيار نه هو بلڪه بيجا جوشيلي جماعت جي تابع هو.

سچائي جو معجزو آهي ته ڪڏهن نه ڪڏهن زبان تي اچي ويندي آهي. مولوي صاحب جن حضرت سلطان محمد خامس مرحوم کي خليفو ته چون ٿا پر رڳو انهي ڳالهه ۾ منجهي بيٺا آهن ته بااختيار نه هو.

مشڪل هي آهي ته مولوي صاحب جن فيصلو ڪري ڇڏيو آهي ته اسلام جنهن ڳالهه کي چڱو چوي ان کي پاڻ ضرور خراب سمجهندا خليفي يا امير جي اسلام ۾ ئي اها خصوصيت آهي ته هو بااختيار ۽ مطلق العنان نه ٿو ٿي سگهي بلڪه هن جو سڀ ڪم ڪم باهمي مشوره ۽ صلاح سان ٿئي ٿو ۽ اها ڳالهه جنهن لاءِ اسلام کي فخر آهي ته سموري دنيا کي نظام هڪومت جمهوري سيکاريائين تنهن کي مولوي صاحب جن حقارت جي نظر سان ڏسن ٿا.

باقي رهي هي ڳالهه به بيجا جوشيلي جماعت جي تابع هو اهو به حضرت مولانا جي قدرداني جو عجيب مثال آهي. دنيا اسلام ترڪن جي نوجوان جماعت کي عزت و ناموس اسلامي جي محافظ ۽ اسلامي غيرت کان ..... چئي ٿي ۽ انهن جي ئي حسن تدبير ۽ تلوار طرابلس ۽ بلقان جي ۾ توحيد پرستن جي لڄ رکي دنيا تي ثابت ڪري ڏيکاريو ته مسلمانن جو قومي جوش ۽ مذهبي حرارت باقي آهي تنهن کي بيجا جوشيلي جماعت جو خطاب ڏيڻ مجاهدين في سبيل الله ۽ غازيان دين جي عزت افزائي آهي.

قول: قيصر جرمن جو زور ترڪي ۾ اهڙو بيحد هو جوڳو يا ترڪي هڪڙي غير مذهب حڪومت کان دشمن جي برخلاف مدد ۾ مشورو وٺڻ ۽ ان سان عهد نامون قائم ڪرڻ ۽ تعلق پيدا ڪرڻ ڪو گناهه ڪونهي بلڪ جائز آهي ڇو ته حضور آقائي نامدار صلعم ڪفار مڪه جي برخلاف قبيله نبي خزاعتہ سان عهد نامہ ۽ صلح قائم ڪيو هو. علاوه برين جيڪڏهن ترڪي حڪومت سان حڪومت جرمن جو اهڙو تعلق هجي ها جنهن کي مولوي صاحب ڏاڍي رنگ آميزي سان بيان ڪيو آهي. پوءِ بلقان جي لڙائي ۾ پوءِ جرمني ڌار ويهي تماشو ڏسي ها ۽ جيئن هينئر پنهنجي ناجائز حرص پوري ڪرڻ لاءِ جنگ ڪايائين تيئن ڇو نه آهي وقت به جنگ ۾ گهڙي پوي ها ۽ مولوي صاحب جن کي خيال فرمائڻ گهرجي ته غير شرعي شاهدن جي خبرن تي خيال ڪري امام ۽ خليفه وقت کان بدظن ٿيڻ بلڪه ان جي شان اقدس ۾ ائين چوڻ ته ”بلڪه جرمني جو هڪڙو صوبو هو“ اهي سڀ اهڙا زبردست گناهه آهن جو دنيا ۽ آخرت جي سزائن جا مستحق ٿي سگهن ٿا.

قول: مولوي عبدالباري صاحب جا تحرير فرمائي آهي ته عيسائيت ۽ جهنڊو مقامات مقدسہ تي اڏامڻ لڳو آهي سا بالڪل ڪوڙي آهي. ائين نه ٿيو آهي ۽ نه ٿيڻو آهي. اسان سڀني کي چڱي طرح معلوم آهي ته سرڪار باوجود عيسائي يڪه عيسائي مذهب رکي ٿي تڏهن به هندوستان ۾ ڪنهن به مسجد سان اهڙي بي حرمتي ڪا نه ڪئي آهي. هڪڙي فدائي اسلام ۽ مقدس عالم و بزرگ کي ڪوڙو چوڻ ڪيتري قدر بي ادبي آهي. انهي ڳالهه کان درگذر ڪرڻ کانپوءِ مولوي صاحب جن جي معلومات ۽ واقفيت تي تعجب ٿئي ٿو. مقامات مقدسه ۾ جيڪڏهن بيت المقدس وغيره مفتوح مقامات به مولوي صاحب جن داخل سمجهن ٿا ته پوءِ مجبورن رسالي جا مطالعا ڪندڙ جناب مولوي عبدالباري صاحب ڏسي منسوب ڪيل لفظ ڏانهن منسوب ڪندا ۽ جيڪڏهن مولوي صاحب جن جي اعتقاد ۾ انهن کي ڪو تقدس ڪونهي ته پوءِ مسلمانن کي به مولوي صاحب جي طرفان ڪا شڪايت ڪانهي. اڳتي انهن لفظن مان ته ڪنهن به مسجد سان اهڙي بي حرمتي ڪا نه ٿي آهي، معلوم ٿو ٿئي ته مولوي صاحب مقامات مقدسه رڳو مسجدن جي حدود ۽ چار ديواري کي سمجهيو آهي ۽ اها ڳالهه وسري ويئي اٿن ته جزيره العرب جو هڪڙو هڪڙو انجو اهو تقدس ۽ فضيلت رکي ٿو جيڪو سندن خيال موجب مسجدن کي حاصل آهي.

هن کانپوءِ مولوي صاحب جن تسليم و رضا جي عجيب منزل طئي ڪئي آهي ۽ ابره يمن جي عيسائي حاڪم جي بيت الله شريف تي ڪاهه ڪرڻ ۽ پوءِ آخر ڪنهن جي سامهون ٿيڻ کانسواءِ خدا جي طرفان ان جي لشڪر جي ناس ٿي وڃڻ جو ذڪر ڪرڻ کانپوءِ فرمائين ٿا ته هاڻي به اهو ساڳيو خدا تعاليٰ جي و قيوم قادر مطعلق آهي ۽ ڪعبي شريف جو مالڪ و محافظ آهي شور مچائڻ جي ڪا ضرورت ڪانهين.

افسوس انسان ڪهڙو خود غرض آهي جو خدا واحد سان به خود غرض ڪرڻ کانسواءِ نه ٿو رهي.

ڪنهن ڊگهي تقرير ڪرڻ کانسواءِ مولوي صاحب جن جي خدمت ۾ رڳو ايترو غرض آهي ته قرآن شريف ۾ ڪعبي جي حفاظت کان وڌيڪ انسان خود غرض ۽ ظالم انسان جي رزق و معاش جي لاءِ صفا و عدو آيل آهي پوءِ براءِ خدا مولوي صاحب جن فرمايائين ته پاڻ جو چئن پئسن جي روٽي جي لاءِ خدا قادر جي وعدي تي ڀروسو نه ٿا رکي سگهن ۽ دربدري ۽ جائز و ناجائزحيلا حوالا ڪن ٿا سو سندن ضمير ۽ دل ايڏي وڏي ڪم جي لاءِ رڳو خدا تي رکي ويهڻ رهڻ ۽ ڪنهن به قسم جي ڪوشش نه ڪرڻ ۽ هٿن پيرن نه هلائڻ جي ترغيب ڪيئن ڏئي ٿي.

قرآن شريف جي حفاظت لاءِ خدا تبارڪ و تعاليٰ وعدو فرمايو آهي:

انا نحن نزلنا الذڪر و انالہ لحافظون

ترجمو: اسان قرآن کي نازڪ ڪيو آهي ۽ اسين هن جي حفاظت ڪرڻ وارا آهيون.

پوءِ ڇا هاڻي مولوي صاحب جن جي اعنقاد موجب مسلمانن کي گهرجي  ته قرآن شريف جي حفاظت کان بي پرواهه ٿي ويهي رهن!

ان کانسواءِ جيڪڏهن ابره ڪاهه ڪئي ۽ ان جو مقابلو نه ٿي سگهيو ته انهي مهل مقابلي ۽ حفاظت ڪرڻ وارا ئي ڪير هئا. تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو ته محافظان ڪعبه جي ايتري جماعت ڪڏهن به نه هئي جو اهڙي طاقتور بادشاهه جي سامهون ٿي سگهي تنهنڪري ويچارا خاموش رهيا ۽ اهڙي طرح قدرت کي براه راست ظاهر ٿيڻ ضرور ٿئو پر اڄ جڏهن خدا جي زمين تي چاليهه ڪروڙ حلقه بگو شان توحيد موجود آهن تڏهن انهي مقام مقدس جي حفاظت جي لاءِ (جنهن ڏينهن رات سندن گردن جهڪن ٿا) هنن کي ضرور انهي ذميواري ڪري بي چين ٿيڻ گهرجي جيڪا خدا جي طرفان هنن تي مقرر ٿيل آهي. علاوه براين اسين مڃون ٿا ته خداوند ڪريم پاڻ ڪعبي جي حفاظت ڪرڻ وارو آهي پر آخر اسان جو انهي ڳالهه جا مدعي آهيون ته اسين خدا جي مخصوص نعمتن جا اڪيلا ٺيڪيدار آهيون انهن تي به ڪجهه فرض آهن. (مولوي صاحب پاران) ماڻهن جو خيال آهي.

احسب الناس ان يترڪو ان يقولو اٰمنا و هم لا يفتنون.

ترجمو: رڳو انهن جي انهي دعويٰ کي ڏسي ته اسان ايمان وارا آهيون آزمائشن کانسواءِ.

هنن کي ڇڏي ڏيو (ته وڃي بهشت جون لذتون وٺڻ پر ائين هرگز نه ٿيندو.)

قول: شروعات کان وٺي وقت بوقت جيڪي عربي ۽ ترڪي بادشاهن ۽ ملڪن ۾ تبديليون ٿينديون آيون آهن تن ۾ نه ترڪن هندن جي مسلمانن جي رائي ورتي آهي ۽ نه هند جي مسلمانن جي رائي تي هليا آهن.

مولوي صاحب جن هي اهڙي ڳالهه ڪئي ڄڻ ڪي رشتيدار پاڻ ۾ پائپي جي ڳالهه تان رٺا آهن ۽ هڪٻئي کي ڏوراپا ڏين ٿا ته فلان ڳالهه ۾ اسان ڀائرن کان ڪين پڇيو.

مولوي صاحب جي نظر ۾ شايد خلافته اسلامي جو نظام هڪڙي قسم جو ڀائي بندي جو سلسلو آهي ۽ گويا ترڪن ۾ شادي ٿيڻي آهي. هاڻي اسان سان ڳنڍ سنڍنه رکيو اٿن تنهنڪري اسين به هنن جا ڀت ڀائي نه ٿيون.

مان مولوي صاحب کي درخواست ٿو ڪريان ته منهنجو گذريل مضمون غور سان پڙهن جنهن ۾ ٻڌائي چڪو آهيان ته شريعت جي فيصلي موجب خليفي ٿيڻ جي هڪڙي اها صورت بيان ڪئي ويئي اهي ته قوم مان اهل حل وقد هن جي بيعت ڪن ۽ حضرت خليفته المسلمين جي بعيت قوم مان هزارها اشراف و معتبر ڪن ٿا پوءِ ساندن جي ڳوٺ جي هڪڙي گوشه گمنامي جو رهندڙ پاڻ کان رائي ۽ اجازت حاصل ڪرڻ جي ڇو خواهش رکي ٿو ۽ ان جي ڪهڙي ضرورت آهي.

قول: ۽ نڪي انگريزن جي برخلاف جنگ ڪرڻ کان باز رهڻ لاءِ مسلمانن جي صلاح ٻڌايائون. هي ڳالهه پڌري پئي آهي ته اسان کي هنن جي اندروني حالتن ۽ ملڪي ضرورتن جي ڪا به خبر ڪانهي اهڙي صورت ۾ اول ته اسان جي صلاح ڏيڻ ئي هڪڙي ناموزون ڳالهه هئي پر تنهن کانسواءِ هو پنهنجو ضرورتون ۽ ملڪي اغراض ۽ فائدا اسان کان بهتر سمجهن ٿا ۽ اهڙي حالت ۾ جيڪڏهن ترڪن اسان مان ڪن چوندڙن جي ڳالهه تي ڪن نه ڏنو ته هو اختيار وارا هئا ۽ قابل الزام نه ٿا ٿي سگهن بلڪه اهو انهن ماڻهن جو قصور ۽ زبردستي هئي جن هنن کي اهڙي ڳالهه کان جهليو ٿي جنهن کين دخل ڏيڻ جو ذرو به حق ڪو نه هو ۽ ڪو به عقلمند انسان هنن کي انهي ڪري قصوردار ڪو نه چوندو.

قول: ترڪي تي صلح جا شرط ڪهڙا پوندا تنهن ۾ هند جي مسلمانن کي دخل ڏيڻ جو ڪو سبب ڪونهين.

بيشڪ جيڪي ماڻهو نظام خلافته جهڙي مقدس اسلامي اصول کي مسخري ڪري سمجهن ٿا تن جي لاءِ ته اها ڳالهه بالڪل مناسب ۽ جائز آهي ته ويهي مزي سان تماشو ڏسن پر هندوستان جا مسلمان جنهن صورت ۾ اهو نور ايمان پنهنجي دل ۾ رکن ٿا جو حضرت رسالت ماب صلعم کان کين ورثي ۾ مليو آهي تنهن صورت ۾ کين سندن مذهب ۽ ايمان مجبور ڪيو آهي ته انهي مسئلي ۾ تمام گهڻي دلچسپي وٺن جنهن جي سڃاڻڻ تي سندن خاتمه بالخيرموقف آهي ۽ مسلمان پنهنجو فرض ٿا سمجهن ته جيڪي مسخرا خليفته المسلمين جي مقدس لقب کي بازاري خطاب ڪري سمجهن ٿا تن کي ٻڌائين ته خلافته جو فيصلو اهڙن ماڻهن جي هٿ ۾ نه آهي جيڪي اسلامي تعليم کان نا آشنا يا چند روزه ۽ پائيدار دنيا جي مقابلي ۾ پنهنجي مذهب ۽ پنهنجي متاع کي هيچ سمجهن ٿا بلڪه انهن سچن مسلمانن جي مرضي ۽ اتفاق موقف آهي جن جون دليون نور ايمان کان منور آهن هندستان جي مسلمانن سان گورنمينٽ برطانيا نهايت لطف و سان (۽ پنهنجي انهن ممتاز اصول جي مد نظر تي هو سڀ قوم جي مذهبي ڳالهين جو احترام ڪري ٿي) وعدو ڪيو ته سندن مقامات مقدسه ۽ خلافته تي جنگ جو ڪو به اثر نه پنودو انهن انهي وعدي تي ڀروسو رکي ۽ دلجاءِ ڪري پنهنجي تن مال سان سرڪار جي مدد ڪئي آهي سي هنيئر ڏسن ٿا يورپ جي ڪن نا عاقبت انديش اخبارن ۾ اهڙيون ڳالهيون هلي رهيون آهن جن مان انديشو پيدا ٿيو آهي ته خلافته ۽ مقامات مقدسه ۾ دخل ٿيڻ جي لاءِ جيڪو اعلان وقت بوقت وزيرن ارڪان دولت کان ٿيندو رهيو آهي ان جي برخلاف ڪجهه چئو پچئو هلي رهي آهي ۽ ان ڪري هنن کي اهو خطرو ٿيو آهي ته اسان جي هڪڙي وڏي مذهبي اصول کي صدمو پهچڻ جو امڪان آهي بس اهو ئي سبب آهي جنهنڪري اسين پنهنجي زندگي جو اهو ضرور مقصد سمجهون ٿا ته هر طرح پنهنجي گورنمينٽ کي آماده ڪريون ته انهي شاهانه ۽ صيريح وعدي جي برخلاف هلت ڪري پنهنجي ستن ڪروڙن رعايا کي هميشه جي لاء پاڻ کان مايوس نه ڪري.

قول: ترڪن جي خلافت به نسبت فيصلو خاص ڪتاب شرح عقاب علامه تفتاززاني ۾ ٿيل آهي ۽ پوءِ ان ڪتاب جي هي عبارت نقل ڪئي اٿن ته ”فان قيل فليڪتف بذي شوڪتہ لہ الريا ستہ العامتہ اماما ڪان او غير امام فان انتظام الامر يحصل بذالک کما في عهد الانزاڪ قلنا يحصل اننظام في امر الدنيا لکن يختل امر الدين و هو الامر المقصود.“ يعني جيڪڏهن سوال ڪجي ته قريشي هجڻ خليفي...... ضروري نه آهي بلڪه جو شخص رياست ۽ شوڪت وارو هجي ان کي خليفو ڪري مڃڻ گهرجي ڇاڪاڻ ته اهو به انتظام ڪري سگهي ٿو جيئن ترڪن جي زماني ۾ آهي ته جواب هن طرح آهي ته انهي ۾ ڪجهه انتقام دينوي حاصل ٿيندو پر ديني انتظام هرگز حاصل نه ٿيندو ۽ وڏو غرض دين جي انتظام جو آهي.“

تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪتاب شرح عقائد (جنهن مان مولوي صاحب جن هي عبارت نقل ڪئي آهي) تنهنجي مصنف (يعني ٺاهڻ واري مورخه 2 ماهه محرم 792 هجري ۾ وفات ڪئي آهي ۽ انهي عالم سڳوري جي زماني ۾ هندوستان ۾ امير تيمور مرحوم ۽ ترڪن مان سلطان با يزيد يلدر مرحوم هئا ۽ تاريخي وارن امير تيمور جي مذهبي نقطه نظر سان تعريف ڪا نه ڪئي آهي انهي ئي ڪري علامه تفازاني ۽ مير شريف جرحاني انهي کي خليفو ڪري نه مڃئو. ۽ انهي زماني جي ترڪي بدشاهن جي نظريه ملڪي ترقي تي زياده هئي ۽ اڃا تائين خلافته به ترڪن ۾ ڪا نه آئي هئي انهي ڪري علامه تفتازاني جو اهو چوڻ ته ”ديني انتظام حاصل نه ٿيندو“ انهيءَ وقت جي مناسب حال هوندو پر خلافته (جهڙي طرح مولوي صاحب جن خود پنهنجي رسالي ۾ لکيو آهي) علامه تفازاني کان هڪ سئو چوويهه ورهيه پوءِ سلطان سليم مرحوم کي ملي. ان مان معلوم ٿيو ته علامه تفتازاني دين يج انتظام نه ٿي سگهڻ جو عذر ترڪن کي خلافته ملڻ کان گهٽ ۾ گهٽ هڪ سئو ويهه ورهيه اڳ ۾ ڪيو آهي ۽ انهي وچ ۾ ترڪن جي مذهبي حالت ۾ اسلامي اعتقاد جي مضبوط ٿيڻ سان ڪيتري قدر نه وڏو تغير ٿي ويو هوندو جنهن جي ڪري انهن کي خلافته ڏيڻ جي لاءِ خليفي به منتخب ڪيو ۽ به انهي ڳالهه تي اتفاق ڪيو ۽ علامه تفتازاني جو اهو چوڻ هرگز انهي ترڪن سڳورن سان تعلق نه ٿو رکي سگهي جن کي خلافته سونپي ويئي ڇو ته هي هڪ سئو ڇوويهه ورهيه اڳ جي ڳالهه آهي.

جيڪڏهن هي ڳالهه مولوي صاحب جن تاريخ کان نا واقفيت جي ڪري ڪئي آهي ته کين غور ڪرڻ گهرجي ته ڪيڏي نه سخت خطا ڪئي اٿن جو خلافته جهڙي نازڪ ۽ ضروري مسئلي ۾ ناواقفيت جي ڪري انهي منصب جو لائق نه ٿي قلم کنيو اٿن ۽ جيڪڏهن ڄاڻي واڻي ائين ڪيو اٿن ته مان مسلمانن کي درخواست ٿو ڪريان ته انهي رسالي جي شايع ڪرڻ جي اصلي غرضن تي غور ڪن جنهن ۾ کلي طرح ڌوڪو ڏنو ويو آهي هاڻي مولوي صاحب جن جي دلائل جو گولا بارود ختم ٿي ويو آهي باقي سندن ميگزين ۾ هي آخري ڪارتوس رهيل آهي ته:

هي ڳالهه تمام ضروري غور ڪرڻ جهڙي آهي ته خلافته جو مسئلو جو ڪتب عقائد ۾ مذڪور آهي سو انهي خليفي جي متعلق آهي جو ڪنهن ملڪ ۾ پنهنجي حدود جي اندر حاڪم هجي ۽ انهي ملڪ ۾ حدود الله جاري رکي غير ملڪ سان ته ڪنهن به طرح هن جو لاڳاپو نه آهي. سلطان ترڪي نه اڳي ڪڏهن هندستان ۾ حاڪم ٿيو آهي ته هاڻي آهي پوءِ انهن مضمون کي هن جملي تي پورو ڪيو اٿن ته ملڪ مان ٻاهر ڪنهن بادشاهه کي مڃڻ مان ڪهڙو فائدو ٿيندو ڇو ته سندس فرمان پنهنجي ملڪ کانسواءِ ٻئي ملڪ ۾ جاري نه ٿو ٿي سگهي. مولوي صاحب جن کي هن ڳالهه تي ويچار ڪرڻ گهرجي ته اسلام جيتوڻيڪ هڪڙي اهڙي هدايت آهي جا سموري دنيا جي لاءِ هڪڙي ئي طرح مفيد ۽ ڪارآمد ٿي سگهي ٿي پر اها ڳالهه بظاهر ناممڪن آهي سڄي دنيا ۽ ڪل انسان ٻين مذهبن کي ڇڏي اسلام جا حلقا لڳوش ٿين ۽ اها ڳالهه نه ڪڏهن ٿي آهي ۽ نه آئينده ٿيڻي آهي ۽ انهي ڪري سڄي دنيا تي حڪومت ڪرڻ محال آهي پر سڀڪنهن مذهب جي لاءِ اها ڳالهه ضروري هجڻ گهرجي ته جتي هو پيدا ٿيو ۽ نشو نما پاتا ۽ جتي هن ترقي ڪئي آهي جايون ضرور هن جي مذهبي حڪومت جي زير اثر هجڻ گهرجن. غور ڪرڻ سان معلوم ٿئي ٿو ته اسلام تي هڪڙو اهڙو مذهب آهي جنهن لاءِ چئي سگهجي ٿو ته هن جا مرڪزي شهر ۽ جتي هن جو سنگ بنياد رکيو ويو سي هن جي حڪومت هيبت آهن ۽ انشاءَ الله تعاليٰ جيستائين خدا جو لطف و ڪرم شامل حال آهي ۽ مسلمانن جي خون مان غيرت و حميت جي حرارت سرد نه ٿي وئي آهي تيستائين ارض مقدس اسلام جي زير اثر رهندي ۽ انهي طرح چئي سگهجي ٿو ته اسلام جو بنياد بفضله تعاليٰ هميشه کان مضبوط آهي ۽ رهندو ۽ اسلام جي سچائي جو اهو کليل دليل آهي.

پر انهي کلي حقيقت سان گڏ اها ڳالهه به پڌري پئي آهي ته اسلام هڪڙو عالمگير قانون آهي ۽ اڳين زماني جي مذهبن وانگر ان جا اصول ۽ هدايتون ڪنهن خاص ملڪ يا قوم يا فرقي سان مخصوص نه آهي. انهي ڪري دنيا جي مختلف حصن ۾ ان جا اصول ۽ متارائج ٿيا ۽ گهڻن ماڻهن کي توفيق ٿي ته الاهي هدايت حاصل ڪن. پر جتي جتي هي هدايت پهتي ۽ جيڪي ماڻهو ان جي اثر جي هيٺ آيا تن جي لاءِ ضروري نه آهي ته هو پوري طرح اسلامي حڪومت جي زور اثر هجن. ڇو ته مان مٿي چئي چڪو آهيان ته دينوي اثر ۽ تعلق ۾ تمام دنيا جو اسلام جو تابعدارٿيڻ ڏاڍو مشڪل آهي پر انهن جي لاءِ اها ڳالهه بالڪل ضروري اهي ته اسلامي برادري ۽ مذهبي اخوت جي انهي مرڪز سان هنن جو تعلق قائم رهي جنهن کي خداوند ڪريم پهرين ڏينهن کان اسلام جو مخصوص مقام ڪري ڇڏيو.

ڇو ته اها اسلامي اخوت ۽ اتحاد جي مسلمانن لاءِ يقينن فرض کان به وڌيڪ ضروري آهي ۽ جنهن کان افسوس آهي ته مولوي صاحب جن جي پرواهه آهن تيستائين ٿي نه ٿي سگهي جيستائين ان جو رشتو مضبوط نه رکيو وڃي.

جيڪي ماڻهو اخوت جهڙي اسلام جي بنيادي اصول کي مسخراپن سمجهن ٿا تن کي مان ٻي طرح سمجهايان ٿو ته انسان ۾ جسم ۽ روح ٻه شئي آهن ۽ جهڙي طرح ٻئي جدا جدا حقيقتون رکن ٿيون. اهڙي طرح هنن جا تعلقات به هڪ ٻئي کان ممتاز رهن ٿا ۽ دنياوي پابندن جو رڳو جسم تي ٿي سگهي ٿو پر روح ڪڏهن به ڪنهن دنياوي طاقت جو محڪوم ۽ فرمانبردار نه ٿو ٿي سگهي. انهي ڪري اسلام ٻنهي جي لاءِ قانون مقرر ڪيا آهن ۽ ٻنهي ڌار ڌار فرائض آهن. مذهب جا جيڪي اصول خاص طرح روح سان تعلق رکن ٿا انهن جو جسم سان ڪو تعلق ڪونهي ۽ اهڙي جسم مخصوص احڪام روح کان الڳ آهن.

خليفته المسلمين جي هٿ ۾ دنياوي ۽ روحاني ٻئي رشتا ڏنا ويا آهن ۽ جتي ۽ جيتري قدر ان جي دنياوي بادشاهت آهي اتي ۽ اوتري قدر هو بادشاهي فرائض انجام ڏئي سگهي ٿو ۽ ان کي ڏيڻ ضروري آهي پر هن جي روحاني حڪومت تمام حلقه بگوشان اسلام تي هڪ جهڙي ۽ هر وقت هر حالت ۾ آهي پوءِ اهي سنديس دنياوي بادشاهت جي اندر هجن يا ٻاهر.

ان ۾ نه ٿو چئي سگهان ته منهن جو چوڻ انهن ماڻهن سمجهي ويا نه جن جون نظرون منهنجي پير جي پٺي تي به نه ٿيون پون ۽ روح ۽ جسم جا تعلقات ته هنن جي سمجهه کان گهڻو پري آهن. ڇو ته عرفي مرحوم چئي ويو آهي ته:

مدار صحبت مابر حديث زير لبيٰ ست

ڪه اهل شوق عام اندر گفتگو عربي است.

انهن ماڻهن کي جيڪي اهو طفلانه اعتقاد رکن ٿا ته حضرت خليفته المسلمين جي دنياوي بادشاهي کان ٻاهر مسلمانن کي ان جي مڃڻ جي ضرورت ڪانهي تن کي عيسائي دنيا کان سبق آموز عبرت وٺڻ گهرجي ته هو دينوي حڪومت سان گڏ پنهنجن مذهبي تعلقات جي لاءِ روحاني بادشاهت کي ڪيترو ضروري خيال ٿا ڪن ۽ اڄ به (باوجود يڪ دنيا هنن کي مذهبي پابندين کان آزاد چئي رهي آهي.) پوپ جي روحاني اثر کي حد کان وڌيڪ مڃيندا ٿا اچن ۽ جيڪڏهن هاڻي هنن جي انهي مڃتا ۾ ڪجهه گهٽتائي ٿيندي وڃي ٿي ته اها هنن جي ماده پرستي جو نتيجو آهي ۽ پوءِ اسان جا مذهبي پيشوا هجڻ جا مدعي شرم ڪن ته هنن جي اها مڃتا اهڙي حالت ۾ آهي جو هنن وٽ امام ۽ خليفي جي مقرر ڪرڻ جا اهڙا تاڪيدي اصول ڪين آهن جهڙا سان وٽ.

مان مولوي صاحب جن جي عجيب و غريب عقل کان سوال ٿو ڪريان ته توهان جو چوڻ آهي ته ترڪي حڪومت کان ٻاهر آهيون انهي ڪري انهن جي حڪمن مڃڻ جي ضرورت ڪانهي ۽ ڪو فائدو نه ٿيندو ۽ انهي مان دليل ٿا انهي ڳالهه جو وٺو ته ترڪ جي خلافت صحيح نه آهي هاڻي مهرباني ڪري ٻڌايو ته جيڪي مسلمان خلفاء راشدين رضه جي زماني ۾ اسلام جي دينوي حڪومت کان ٻاهر رهندا اهو ڇا اهي به نعوذ بالله خلافت کي راند ڪري سمجهندا هئا ۽ ڇا انهن جو به اهو خيال هوندو هو ته خلافت کي مڃڻ جي ضرورت ڪانهي؟ ۽ ڇا توهين به ائين سمجهو ٿا ته جنهن صورت ۾ هنن تي پرائي برادشاهي ۾ هجڻ جي ڪري جيڪو حڪم ڪو نه هلندو هوتنهن صورت ۾ خلفاء راشدين خلافت صحيح نه هجڻ گهرجي.

۽ جيڪڏهن ائين نه آهي ته مهرباني ڪري توهين هاڻي سمجهي ڇڏيو ته جهڙي طرح هو پروان ملڪن ۾ رهي روحاني (حڪام ۾ حضرات خلفاء راشدين رضه کي پنهنجو امام ۽ خليفو ڪري مڃيندا هئا ۽ هنن جي خلافت صحيح سمجهندا هئا بلڪه انهي طرح اسان به حضرت امير المومنين خليفته المسلمين حضرت سلطان وحيد الدين (اللهُمَ والمن والاه و عاد من عاداه)کي جنهن جي خلافت مڃڻ اسان تي واجب آهي) پنهنجو جائز ۽ صحيح خليفو ڪري مڃيون ٿا.

مان گهڻي ڪوشش ٿو ڪريان ته جناب مولوي صاحب جن جو پرده فاش نه ٿئي ۽ ماڻهو سمجهن ته رڳو تحقيقات جي غلطي ڪري شريف ميان باغي کي مولوي صاحب جن خليفو چيو آهي ۽ ڪنهن خاص غرض جي ڪري ڄاڻي واڻي مسلمانن ۾ فساد جا ڳائڻ جي ڪوشش نه ڪئي اٿن پر افسوس آهي جو مولوي صاحب جن مضمون خود ڀانڊو ڦوڙيو ٿو وجهي.

حضرت جن فرمائين ٿا ته ”ترڪن جي هندستان ۾ بادشاهي ڪانهي ۽ اسان سان ڪو تعلق ڪونهين ۽ ملڪ کان ٻاهر ڪنهن بادشاهه کي مڃڻ مان ڪهڙو فائدو ٿيندو ڇو ته سندس فرمان پنهنجي ملڪ کانسواءِ ٻئي ملڪ ۾ جاري نه ٿو ٿي سگهي ۽ انهي ڪري انهن جي خلافت مڃڻ مان ڪهڙو فائدو ٿيندو ڇو ته سندس فرمان پنهنجي ملڪ کانسواءِ ٻئي ملڪ ۾ جاري نه ٿو ٿي سگهي ۽ انهي ڪري انهن جي خلافت قابل تسليم نه آهي.“ پر ساڳئي وقت مسٽر شريف جي لاءِ جو هڪڙو باغي آهي ۽ جنهن جي طاقت حضرت سلطان العظم جي پتي جيتري به نه آهي ۽ اسان مان هن جو ڪو به تعلق ڪونهي ۽ هندوستان ۾ هن جي اهڙي طرح حڪومت ڪانهي جهڙي ترڪن جي نه آهي ته به مولوي صاحب جن بي چين آهن ۽ مسلمانن کي ورغلائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته شريف کي خليفته المسلمين ڪري مڃڻ.

منکرئي لودن وهم رنگ مستان زيستن

قرآن پاڪ ۾ ارشآد الاهي آهي ته:

لا يُڪَلفُ اللهُ نَفسًا اِلاَ وُسعَهَا.

ڪنهن به ماڻهو کي خداوند ڪريم هن جي طاقت ۽ امڪان کان وڌيڪ تڪليف نه ٿو ڏئي.

۽ سڀ ديني پابنديون انهي حالت ۾ اسان تي ضروري ٿي سگهن ٿيون جنهن حالت ۾ اسان ۾ انهن جي بجاءِ آڻڻ جي طاقت هجي. ۽ جيڪڏهن ويچارو انسان ڪنهن وقت مجبور ٿي پيو ته ۽ شريعت جا حڪم پورو نه ٿي سگهن ته هو بارگاهه صمدي ۾ قابل معافي سمجهي وڃي ٿو. ڇو ته سڀ ڪجهه ڄاڻڻ واري کي خبر آهي ته ان جا ٻانها مجبوري کان سندس حڪم بجاءِ نه ٿا آڻي سگهن. جيڪڏهن مولوي صاحب جن انهي ڳالهه تي ٿورو گهڻو ويچار ڪن ها ته هي لفظ ڪڏهن به نه لکن ها ته:

قول: تواريخن مان معلوم ٿو ٿئي ته خلافت ۾ وقت بوقت تبديليون ٿينديون آيون آهن. يزيد پليد با نفاق مسلمان خليفو نه هو تنهنڪري قبول ڪرڻو پوندو ته انهي زماني خليفو حذوم هو ۽ جيڪڏهن انهي کي منجمه خلفاء جو شمار ڪيو وڃي ته موٽي اهو مشڪل لازم ايندو ته حضرت امام حسين عليه السلام جي شهادت قائم نه ٿي رهي سگهي. حالانڪه سڀ مسلمان امام حسين رضه کي شهيد قبول ڪن ٿا. ڇو ته يزيد پليد جي جبر ۽ علم کان سڀ مسلمان خاموش رهيا ۽ مروان بن حڪم جي زباني به اهڙو ئي ظلم هو جنهن مسلمانن کي جائز ۽ صحيح خليفي مقرر ڪرڻ جو موقعو نه ڏنو. اهڙي صورت ۾ جيئن مان مٿي چئي چڪو آهيان برابر مجبوري کان هڪڙي واجب ۽ ضروري فرض ادا ڪرڻ کان قاصر رهيا. ۽ مون کي اها ڳالهه سمجهه ۾ ئي نه ٿي اچي ته مولوي صاحب هي اجائي ڳالهه لکي ڇو رسالي جا ڪاغذ ڪارا ڪيا.

قول: سلسله خلافت جو ٻيو انقطاع خاندان بني اميه جي پڇاڙي ۾ واقع ٿيو جڏهن ابو العباس السفاج عباسي بني اميه کي تباهه ڪري بني عباس جي خلافت جو پايو وڌو.

مان مٿي شرعي دليلن سان ثابت ڪري آيو آهيان ته عباسن جو خلافت حاصل ڪرڻ بالڪل صحيح هو ۽ مولوي صاحب جن يقين رکن ته مسلمان اهڙين انڌين محبتن جي ڪري پنهنجي اسلامي اصول کي چرچو يا کيل نه ڪري سمجهندا.

قول: بني عباس جي زماني ۾ هڪ رقيب سلطنت بني اميه جي اندلس ۾ موجود هئي اهي به خلافت جا مدعي هئا وري بني عباس جي آخري زماني ۾ مصر ۾ بني عبيد جي خلافتت قريبن ٽي سئو ورهيه نهايت اقتدار ۽ زور شور سان رهي انهي مان به گهڻائي مدعي خلافت جا بڻيا.

مولوي صاحب جن کي مان وري انهي ڳالهه ڏي توجهه ٿو ڏياريان ته اسلام جا اصول ه طلب مولوين جي هٿ وس نه آهن جو جنهن مهل ضرورت سمجهن پنهنجي سياهه اغراض جي حاصل ڪرڻ لاءِ نڪ کان جهلي هيڏي هوڏي ڦيرائين. ۽ جيڪڏهن ڪي اهڙا مولوي اڳئين زماني جا هوندا ته به اسلام انهن جي ايتري  ئي حقيقت سمجهي ٿو جيتري هن زماني جي دنيا پرست مولون جي.

مان وري به کلي طرح اوهان کي ٻڌايان ٿو ته هڪڙي جائز ۽ مسلم خلافت جي هوندي اهي به خلافت جا اهڙي طرح غير مستحق ۽ غلط مدعي هئا جهڙو هينئر اوهان وارو خليفو شريف بهادر خلافت جو لائق نه آهي.

قول: وري به دوباره چئجي ٿو هندوستان جي مسلمانن کي ڪنهن به وقت تبديل خلافت جي متعلق دخل ڏيڻ جو موقعو ڪو نه مليو آهي.

مان مٿي ٻڌائي چڪو آهيان ته قانون شريعت جي مطابق اها حل و عقد ۽ قوم جي معتبر ماڻهن جي نيت سان صحيح طرح خليفو ٿي سگهي ٿو ۽ هميشه ائين ٿيندو آيو آهي ته جڏهن جڏهن ڪو خليفو مجبوري جي ڪري معزول ڪرڻ ۾ ايندو آهي تڏهن مسلمانن مان هزارين اهل حل و عقد ۽ اشراف قوم ٻئي خليفي جي بيعت ڪندا آهن ۽ اهڙي طرح ان جي خلافت مڪمل ۽ صحيح ٿي ويندي آهي.

باقي رهي هي ڳالهه ته هندستان جي ماڻهن ۽ خصوصن اسان جي حضرت مولانا مولوي صاحب جن کان (جن جي شخصيت تحقيق الخلافتہ لکڻ کانپوءِ شايد اهم ٿي پئي آهي). ڇو نه صلاح ورتاءُ تنهن لاءِ عرض آهي ته ارض مقدس ۽ اسلامي حڪومت جي لکين علماء ۽ اشراف قوم جي هوندي هنن کي هتان مشورو وٺڻ جي ضرورت ڪا نه هئي پر تنهن کانسواءِ وڏي ڳالهه هي آهي ته مشورو انهي ماڻهو کان وٺبو آهي جيڪو پوري طرح واقفيت رکڻ ڪري صلاح ڏيڻ جي لائق هوندو آهي اسين سندن بادشاهي کان ٻاهر آهيون ۽ تمام پري رهون ٿا تنهنڪري اتاهون جي اندروني حالتن ۽ ضرورتن جي اسان کي خبر ڪانهي انهي ڪري اسان بلڪل نه چئي سگهنداسين ته ڪهڙو ماڻهو خليفي چونڊڻ جي لائق آهي ۽ ڪهڙو نه آهي. انهي ڪري سڀ ڪو ماڻهو سمجهي سگهي ٿو اسان کان صلاح وٺڻ فضول ۽ اسان جو مشورو ڏيڻ نا موزون هو.

۽ مولوي صاحب جن غور فرمائين ته اسان جي حالت بالڪل اهڙي آهي جهڙي انه مسلمانن جي هئي جيڪي خلافت راشده جي زماني ۾ اسلامي حڪومت کان ٻاهر رهندا هئا ڇا پوءِ نعوذ بالله اهي به انهي ڪري خلافت تي يقين نه رکندا هئا ته خليفي مقرر ڪرڻ وقت اسان کان صلاح نه پڇي وئي آهي.

الله اڪبر! مون کي عجب ٿو ٿئي مولوي صاحب جن جي ضمير ڪيئن اجازت ڏني آهي ته اهڙين صفا ڳالهين جي برخلاف چئي آفتاب ني خاڪ وجهو.

يُرِيدُونَ اِنَ يطفئو نور الله بِاَ افواهِم و الله متم نوره وَلو ڪره الڪَافِرون.

خدا جي( سچائي ۽ صداقت) جي نور کي پنهنجن ...... سان زائل ڪرڻ گهرون ٿا پر جيتوڻيڪ ڪافرن کي برو ٿو لڳي تڏهن به خدا پنهنجي نور کي پورو ڪرڻ وارو آهي.

قول: حالانڪه ڪيترا سلطان ترڪي معزول ۽ مقتول ٿيا جو شريعت ۾ نهايت ناجائزامر آهي.

جيڪڏهن چالاڪي رڳو مولوي صاحب جن جي حصي ۾ آئي آهي ته گهٽ ۾ گهٽ چالاڪي جا سمجهڻ وارا دنيا ۾ گهڻا ٿيندا.

مولوي صاحب جن معزول ۽ مقتول ٻنهي لفظن کي انهي لاءِ گڏيو آهي ته عام ماڻهن کي خليفي کي خلافت ۽ بادشاهي کان برطرف ڪرڻ ۽ ان کي مقتول ڪرڻ ٻئي هڪ جهڙيون ڳالهيون ڏسڻ ۾ اچن ۽ مسلمانن جي نظر ۾ مقتول سان گڏجي معزول به هڪڙي وڏي خراب ڳالهه ڏسڻ ۾ اچي ۽ پورو وري پنهنجي مطلب کي پورو ڪرڻ لاءِ معزول ڪرڻ ۽ قتل ڪرڻ ٻنهي کي گڏي ناجائز ٻڌائين ٿا پر ائين نه آهي قتل ڪرڻ برابر شريعت ۾ ناجائز امر آهي ۽ انهي ڪري جڏهن ڪنهن ناخدا ترس قاتل خليفي کي شهيد ڪيو آهي ته ان جي پوري طرح تفتيش ڪري سزا ڏني ويئي آهي. باقي معزول ڪرڻ جي لاءِ مان اڳتي ٻڌائيندس ته جائز آهي ۽ مولوي صاحب جن بالڪل غلط چيو آهي ته ناجائز آهي.

قول: ڪتب عقائد ۾ صاف تشريح موجود آهي ته خليفو ملڪ جو سواءِ ڪافر ٿيڻ جي معزول نه ٿو ڏئي سگهي.

افسوس آهي جو عوام الناس کي وڏو فريب ڏنو ويو آهي ۽ مون کي مجبورن ائين چوڻو پوي ٿو ته هي ڳالهه بالڪل غلط ۽ صريحًا ناواقفيت تي مبني آهي.

امام ۽ خليفو معزول ٿي سگهي ٿو اها اهڙي کلي ڳالهه آهي جو ڪنهن شهادت پيش ڪرڻ جي ضرورت ئي ڪانهي پر انهي لاءِ مولوي صاحب جن غور ڪن سندين  خدمت ۾ عرض ڪيان ٿو شرح مقاصد ۾ لکيل آهي ته:

ينحل عقد الامامتہ بما يزول به مقصود الامامتہ.

امامت قائم ڪرڻ جو غرض جن ڳالهين سان ٽٽي پوي ٿو انهن ڳالهين پيدا ڪري امامت به زائل ٿي ويندي.

۽ ڪتاب شرح مواقف ۾ چيل آهي ته:

..........................................................

جيڪڏهن ڪو سبب پيدا ٿي پوي ته پوءِ امت کي امام جي معزول ڪرڻ جو اختيار آهي. مثلن هن کان ڪا اهڙي ڳالهه ظاهر ٿئي جنهن مان مسلمانن جي حالتن جي خرابي ۽ ديني امور جي گهٽتائي پيدا ٿئي ۽ موقف ڪرڻ به مسلمانن جي اهڙوئي وس آهي جهڙو انتظام ۽ ديني امور جي واڌاري لاءِ ان کي قائم ڪرڻ ۽ جيڪڏهن ان جي معزول ڪرڻ مان ڪو فتنو جاڳي ته ٻنهي مان هلڪي خرابي اختيار ڪرڻ گهرجي.

بعض ڪتابن جيڪڏهن امام ۽ خليفي کي معزول ڪرڻ کان جهليو آهي به رڳو ايتري لاءِ ته متان ان کي معزول ڪرڻ ڪري ان جا طرفدار مخالفت ڪن ۽ پوءِ مسلمانن جي پاڻ ۾ خونريزي ٿئي انهي شر کي ٽارڻ لاءِ منع ڪئي اٿن. پر جيڪڏهن اهڙي فساد پيدا ٿيڻ جو امڪان نه هجي ته پوءِ قانون اسلامي چوي ٿو خليفو معزول ڪرڻ لائق آهي ۽ ٿي سگهي ٿو.

سلطان عبدالحميد خان مرحوم کي جڏهن معزول ڪيو ويو هو تڏهن دنيا کي خبر آهي ته فتنو و فساد جو انديشو ڪو نه هو ۽ بفضله تعاليٰ ٿيو تنهنڪري قوم مان اهل حل و عقد جيڪڏهن ان جي مقدس عهدي کان جدا ڪيو ته شريعت اسلامي بلڪل جائز چوي ٿي.

مسلمانن کي گهرجي ته اهڙين ڳالهين تي غور ڪرن ۽ فريب نه کائين پنهنجي ايمان کي بچائڻ جي ڪوشش ڪن ڇو ته اسان مسلمانن کي خدا جي طرفان هڪڙو آزمائش جو زمانو آيل ٿو ڏسجي جيڪو خود جا جيڪي مولوي (جن جو ڪم مسلمانن کي هدايت ڪرڻ هجڻ گهرجي) سي گمراهه ڪرڻ ۽ سڌي رستي کان هٽائڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.

چو ڪفراز ڪعبه برخيزد ڪي ماند مسلماني.

جب مسيحا دشمن جان هو تو هو ڪيونڪر شفا

ڪون رهبر هو بهلا جب خضر بهڪاني لگي.

قول: هي چوڻ ۾ ٿو اچي ته جيستائين سلطان ترڪي وٽ تبرڪات رسول الله صلي الله عليہ وسلم جا موجود آهن تيستائين ٻيو ڪو خليفونه ٿو ٿي سگهي. سو سڀ کان وڏا ۽ عمده تبرڪات رسول الله صلعم جا حرمين شريفين آهن ۽ جيڪو انهن جو خادم آهي ان کي ٻين سڀني خلافت جي مدعين کان زياده حق آهي.

هنن لفظن ڏسڻ کانپوءِ ته صفا معلوم ٿو ٿئي ته هن رسالي جو مضمون مولوي صاحب جن جي قلم و زبان مان نڪتل نه آهي بلڪه پوري خول مان ڪو ٻيو آواز ڪڍي رهيو آهي.

از پس آئينه طوطي صفتم و اشته اند

انچه استاد ازل گفت همان مي گويم.

مان ڪيئن مڃان ته هن رسالي جي ورقن تي هڪڙي اهڙي دل جي جذبات جو نقشو آهي جنهن جي زبان مان سچائي سان لا الِٰہ الا الله محمد رسول الله صلعم نڪري ٿو اعتبار ڪرڻ جهڙي ڳالهه ئي ڪونهي ته رسالا تحقيق الخلافتہ مولوي صاحب جن پنهنجي اعتقاد ۽ ضمير جي مطابق لکيو آهي ڇو ته بقول غالب مرحوم.

چرخ ڪو ڪب يه سليقه هين ستم گاري من

ڪوئي معشوق هين اس پرده زنگاري مين.

۽ اها افسوسناڪ ڳالهه آهي ته حبيب پاڪ روحي فدا صلعم جي ضرورت جو اندازو مولوي صاحب جن کان نه ٿي سگهيو آهي ۽ هو نائب رسول صلعم وٽ حضور جا نشان ۽ تبرڪات غير ضروري سمجهن ٿا.

مولوي صاحب جن کي اها خبر هوندي ته هميشه کان اهو خدائي قانون هليو آيو آهي ته پيغمبرن جا تبرڪات سندن جانشنين جي سچائي جو ثبوت ليکڻ ۾ ايندو آهي.

خداوند جل و جلاله نبي اسرائيل جو هڪڙو پراڻو واقعو بيان ڪري بالڪل صفائي سان انهي جهڳڙي جو فيصلو ڪري ڇڏيو آهي. ارشاد الاهي هن ريت آهي ته:

اذ قال لهم نبيهم ان الله قد بعث لکم طالوت ملڪًا قالوا انيٰ يڪون لہ الملڪ علينا و نحن احق بالملڪ منہ قال انه الله اصطفٰہ عليکم و زاده بسطتہ في العلم والجسم والله يوتي ملڪہ من يشاء والله واسع عليم وقال لهم نبيهم ان اٰيتہ ملڪہ ان ياتيڪم التابوت فيہ سڪينتہ من ربکم و بقيتہ مما ترڪ اٰل موسيٰ وال هٰرون تحملہ الملٰڪتہ ان في ذٰلک لايتہ ان کنتم مومنين.

جڏهن سندن (بني اسرائيل جي) نبي کين چيو ته خدا تعاليٰ اطالون کي توهان جو بادشاهه مقرر ڪيو ته چيائون ته وري انهي کي اسان تي بادشاهي ڪيئن ملندي ۽ ان کان ته اسين وڌيڪ حقدارآهيون. چيائين ته خدا ڪريم هن کي توهان تي حڪومت ڪرڻ جي لاءِ پسند ڪيو آهي ۽ هن کي علم ۽ جسم (طاقت) ۾ ڪشادو ڪيو اٿس. ۽ خدا جي مرضي جنهن کي پنهنجو ملڪ ڏئي (۽ خدا جا سڀ ڪم چڱا آهن ڇو ته) ڏاڍو گنجائش وارو ۽ داناءُ آهي ۽ نبي عليہ السلام ائين به چيو ته ان جي بادشاهه ٿيڻ جي نشاني هي آهي ته جنهن صندوق ۾ توهان جي خدا جي تسلي (مقدس تورات) ۽ حضرت موسيٰ ۽ حضرت هارون جي اولاد جا باقي ڇڏيل تبرڪات موجود آهن توهان وٽ ايندي ۽ فرشتا ان کي کڻندا ۽ جيڪڏهن توهان ۾ ايمان آهي ته توهان جي لاءِ هي هڪڙي نشاني ئي بس آهي.

هاڻي قرآن مجيد جي هڪڙي هڪڙي لفظ تي غور ڪيو. معلوم ٿيندو ته جنهن تي مولوي صاحب جن ۾ مونجهاري کان چڙهي نه ٿا سگهن تنهن جو تمام کليل لفظن ۾ خدا تبارڪ و تعاليٰ فيصلو ڪيو آهي. هن مختصر رسالي ۾ ايتري گنجائش نه آهي نه ته مان اوهان کي ٻڌايان ته قرآن شريف جي هڪ هڪ لفظ مان مولوي صاحب جن جي سڄي رسالي جو رد آهي پر جيڪا ڳالهه مان هينئر اوهان کي ٻڌائڻ گهران ٿو سا بالڪل صفا پئي آهي. جڏهن ماڻهن طالوت جي بادشاهي قبول نه ٿي ڪئي تڏهن پيغمبر وقت کي ضرورت ٿي ته ماڻهن کي دليل سان هن جي بادشاهي مًڃارائي. هڪڙو زبردست دليل خدا جي طرفان اهو بيان ڪيو ويو ته اوهان کي گذريلن پيغمبرن جا تبرڪات آڻي ڏيکاريندو جنهن مان معلوم ٿيو ته پيغمبر جا تبرڪات موجود هجن ان جي جانشيني جو وڏو دليل آهي.

مولوي صاحب جن جي هنن لفظن مان ته ”هي جو چوڻ ۾ ٿو اچي معلوم ٿو ٿئي ته پاڻ سمجهو اٿن ته تبرڪات کي خلافت جو دليل ماڻهن کي ٺهرايو آهي پر اها مها غلطي آهي مان کين ٻڌايان ٿو ته هي حضرت رب العزتہ جو دليل بيان ڪيو آهي ۽ اهو اعتراض اسان تي نه ٿو ٿئي پر خود خدا ئي قهار تي ٿئي ٿو ۽ پوءِ بهرحال انهي جا جيڪو خدا جي فيصلن تي اعتراض ڪري قرآن پاڪ جي لفظن مان معلوم ٿئي ٿو ته خداوند ڪريم انهي دليلن کي هڪڙو زبردست دليل ٺهرايو آهي جنهن ڪري انهي نشاني ۽ دليل کي ايمان جي ڪسوٽي ۽ پرک فرمايو اٿس ڇو ته چوي ٿو ته جيڪڏهن اوهان کي ايمان آهي نه اهو ئي دليل گنج اٿو.“

هاڻي مولوي صاحب جن غور ڪن ته جيڪڏهن حضرت موسيٰ عليہ السلام جا تبرڪات حڪومت جو اهڙو زبردست دليل ٿي سگهن ٿا ته ڇو حضور آقائن نامدار سردار انس و جان صلعم جا تبرڪات دليل خلافت نٿا ٿي سگهن؟

پر تبرڪات کان اڳ ۾ قرآن شريف انهن تمام ضروري ڳالهين ڏي اشارو فرمايو آهي جيڪي خلافت ۽ بادشاهي ۽ پيغمبر جي جان نشينن جي لاءِ لازمي طرح هجڻ گهرجي. چنانچه ارشاد الاهي آهي ته طالوت کي جو خدا بادشاهي جي لاءِ منتخب فرمايو آهي ته ان کي علم و دانش طاقت و قوت ۾ به اهڙوئي ڪو اٿس جنهن ڪري بادشاهي جي لائق ٿي سگهي ۽ اها ئي ڳالهه آهي جنهن لاءِ علماء خلف و خلق جو اتفاق آهي ته خليفته المسلمين ضرور قوي زبردست ۽ طاقت وارو هجڻ گهرجي پوءِ مولوي صاحب جن کي خيال فرمائڻ گهرجي ته معدود چند عربن جي جماعت ۽ هڪڙي پرائي هٿ وس نواب کي ڪيئن اهڙي ذميواري سونپڻ جي ذليل ڪوششن ڪن ٿا جنهن لاءِ خداوند ڪريم جي صريح ارشاد جي برخلاف ٿئي ٿي. آخر ۾ مولوي صاحب جن مسلمانن کي وعظ فرمايو آهي ته بادشاهه وقت جي اطاعت ضروري آهي. بيشڪ هي اهڙي ڳالهه چئي اٿن جنهن جي ضرورت کي عام مسلمان مولوي صاحب جن کان وڌيڪ محسوس ڪن ٿا پر حاڪم جي اطاعت سان گڏ اسان تي ۽ مولوي صاحب تي انهي زبردست حاڪم جا حقوق ۽ فرائض آهن جن کان رڳو خوشامد پرستي جي ڪري بي پرواهه ٿيڻ نهايت ايمان سوزي ۽ اسلام فروشي آهي ۽ حڪومت چڱي طرح سمجهي ٿي ته جو شخص پنهنجي خدا ۽ پنهنجي رسول ۽ مقدس ايمان ۽ مذهبي تعليم جي برخلاف ڪرڻ يا چوڻ ۾ بي پاڪ آهي تنهن ۾ انساني شرافت جي انهي پاڪ جو هر يعني وفاداري ۽ اطاعت مان ڪو به بهرو ڪو نه هوندو ۽ پوءِ جيڪڏهن هو اطاعت يا وفداري جي دعويٰ ڪري ته يقينن ان ۾ سچائي ڪا نه هوندي. بس شورشر نه ٿا ڪيون سو به انهي پروردگار جي ارشاد جي ڪري جنهن ديني ڳالهين جي پابندي ۽ احترام اسان تي سڀ کان وڌيڪ ضروري ڪيو آهي.

۽ انهي ڪري اسان پاڻ گورنمينٽ جي سامهون نهايت ادب سان عرض ڪيون ٿا ته خلافت ۽ مقامات مقدسه جي فيصلي ۾ مسلمانن جي خالص مذهبي جذبات ۽ احساسات جو خيال رکي مسلمانن کي انهي نيڪ ڪوشش ۾ مدد ڏئي جا هو پنهنجي وفداري کي داغدار نه ڪرڻ جي لاءِ ڪري رهيا آهن.

۽ جيڪي تنگ نظر ماڻهو خوشامدڙين جي ضمير فروشي کان جلد خوش ٿي پائجامه مان نڪري وڃن ٿا تن کي گهرجي ته جيڪڏهن تحقيق الخلافت جي ڏسڻ سان کين ڪنهن گهڻي خوشي ورتو هجي ته مهرباني ڪري ان کي گهٽ ڪن ڇو ته انهن رسالي ۾ مسلمانن جي صحيح مذهب ۽ خيالات جي ذرو به ترجماني ڪا نه ڪئي وئي آهي.

پڇاڙي ۾ خدا کان دعا آهي ته پنهنجي دين کي ماراسنين کان هميشه محفوظ رکي آمين.

رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ .

.............................................

حڪيم شمس الدين احمد- ڪراچي

 

متوطن نوشهره فيروز حال وارد-ايضًا

  3-Document

 

 استقباليه خطبو

 رئيس ميان جان محمد خان ڀرڳڙي

صوبه سنڌ خلافت ڪانفرنس، حيدرآباد

12 ربيع الثاني 1338هه مطابق 4، جنوري 1920

 

بسم الله الرحمٰن الرحيم

 

 

علما ڪرام و برادران اسلام-

ميمبران استقباليه ڪميٽي جي طرفان آءُ اوهان سڀني صاحبن جي هن تواريخي شهر ۾ تشريف آوري تي دلي مرحبا ڪيان ٿو. اسان کي هرگز اها اميد نه هئي ته ڪو ايتري تنگه اطلاع تي اسان جا ايترا علماء سڳورا ۽ اسان جي صوبي جي شهرن ۽ ڳوٺن جا نمائندا ايتري وڏي تعداد ۾ اچي گڏ ٿيندا. مگرجا محبت اسلام جي پيروي ڪندڙ پنهنجي مذهب سان رکن ٿا تنهنجو هي جلسو هڪ صاف ۽ کليل ثبوت آهي. جيڪڏهن ڪو شخص اڃا به بهانا چوي ته جيڪي شرارتون خلافت اسلاميه جي برخلاف ٿيون آهن، تن مسلمانن ۾ ڪا به بيچيني پيدا نه ڪئي آهي ته هي عظيم الشان ۽ بااثر جلسا اهڙي شخص جي، جو خواب پاڻ کي ڌوڪو ڏئي رهيو آهي، زبان بند ڪندو.

صاحبان! سال 1919ع اسان جي مذهب جي پيروي ڪندڙن لاءِ سخت کان سخت رنج ۽ انتظار جو وقت رهيو آهي. جيتوڻيڪ ”صلح“ سرڪاري طور ”ملهايو“ ويو آهي ته به اسان جي دلين تي اڃا ان ڪو ٿڌو ڇنڊو ڪو نه وڌو آهي. جيڪڏهن ڪي شڪ شبها انهي ڳالهه ۾ هئا ته مسلمان جناب رسول اڪرم صلي الله عليہ وسلم جي تعليم تي وفاداري سان قائم بيٺل آهن ته مسلمان قوم جو صلح جشن کان ڪناره ڪش ڪرڻ انهن شڪن کي رفع ڪري ڇڏيو هوندو اسلام تي مصيبت انهي حد کي وڃي پهتي آهي جو تمام ضروري ٿي پيو آهي ته اسين پنهنجي دلي خيالن کي صاف صاف ظاهر ڪيون، متان ائين نه ڪرڻ ڪري غلط فهمي پيدا ٿي پوي.

صاحبان- اسان هندوستان جي مسلمانن سرڪار جي قول تي اعتبار ڪيو ۽ اسان هن عالمگير جنگ کي مذهبي جنگ ڪري نه سمجهيو. اسان پنهنجو خزانو ۽ پنهنجو سلطنت برطانيا جي مدد ۽ بچاءَ لاءِ رهايو ۽ مسلمان مسلمان سان خونخوار ٻکين پيئي وڙهيا. انهي هوندي به سلطنت عثمانيه سان عارضي صلح ڪرڻ کانپوءِ ٿورن ئي مهينن ۾ سلطنت برطانيا جو وزيراعظم ٻڌائي ٿو ته جنرل النبي سڀ کان شاندار صليبي جنگين مان آخري جنگ فتح ڪئي آهي! سلطنت برطانيا جنهن ۾ مسلمان رعايا جو تعداد بمقابلا عيسائين جي گهڻون آهي تنهن ۾ صليبي جي رنگه ۽ جهلڪ جي ائش نه هئڻ گهرجي. خود جنرل النبي جا اهي لفظ آهن ته جي خاتمي ٿيڻ وقت سندس سموري فوج جا ٻه حصا مسلمان ۽ ٽيون حصو ٻيون قومون هيون. ڇا وزيراعظم اها مرضي آهي ته اهي مسلمان سپاهي جي برطانيا طرفان وڙهيا ۽ اهي مسلمان جن سلطنت جي مدد سي اهو خال ڪن ته اهو اڃا تائين هوائي ويساهن تي آهن ۽ انهن هڪ شرعن ناجائز جنگ ۾ حصو ورتو آهي؟ سلطنت عثمانيه سان اڃا جنگ مس لڳي هئي هند سرڪار اسان کي يقين ڏياريو ته اسان جا جيڪي مقامات مقدسه عربستان ۽ عراق عرب ۾ آهن سي انگلستان ۽ سندس اتحادين فرانس ۽ روس جي بحري ۽ بري فوجن جي حملا ۽ ستائڻ کان محفوظ رهندا. وزيراعظم ته ايتري قدر به يقين ڏياري چڪو ته جيڪڏهن ڪا ضرورت پيئي ته خود انگلستان مقامات مقدس تي سڀني حملا ڪندرن جي آڌر پاڻ ٿي بيهندو ۽ مقامات مقدسه جي حرمت قائم رکندو. پر صاحبان! بيت المقدس مسلمانن جي قبضي مان نڪري ويو آهي، اسان جون پاڪ جايون عراق عرب واريون اسلام جي پيروي ڪندڙن جي قبضي ۾ نه آهن ۽ شريف حسين پاشا جي حرڪتن سڄي روءِ زمين ۾ جتي مسلم آهن غصي ۽ رنج جي لهر پيدا ڪري ڇڏي آهي. اسان مسلمانن مقامات مقدسه جي معنيٰ صرف عمارتون هرگز نه سمجهي هئي. ۽ اهڙي ناجائز معنيٰ جيڪڏهن انهن لفظن جي ورتي وئي (جيئن وٺڻ ۾ شايد اچي) ته اسان مسلمانن جي زخمن تي مرهم جي بدران مورڳو نمڪ ڇڻڪيو ويندو.

سڄي اسلامي دنيا، خود شريف حسين پاشا سميت جنهن جي مدد لاءِ هت ڪن سرڪاري عملدارن تحريڪ برپا ڪئي هئي، سلطان المعظم کي خليفتہ المسلمين ڪري مڃي ٿي. ۽ اسلامي پاڪ ارض يعني جزيرہ العرب (جو رسول الله صلي الله عليہ وسلم) جو ورثو اسان سندس امتين کي آنجناب وٽان عطا ٿيل آهي سو مقدس ملڪ خليفتہ المسلمين جي قبضي ۾ روءِ زمين جي مسلمانن جي امانت آهي ۽ اهو پاڪ جزيره اسان جي شرع شريف جي احڪامن موجب ڪامل آزاد ۽ سچي مسلم قبضي ۽ حڪومت هيٺ رهڻو آهي. خود اسان جي نماز جي بارگاهه الاهي ۾ قبول ٿيڻ لاءِ آزاد خليفه جو هجڻ تمام ضروري آهي. انهي مسئلي تي اسان جي قوم جي مشهور قانوندان رائيٽ آنربل مسٽر امير علي هيئن فرمايو آهي ته  ”جيڪا طلب سلطان المعظم جي آزادي لاءِ ڪئي وڃي ٿي سا سنت جماعت جي احڪامن موجب بلڪل قدرتي آهي، جو سنت جماعت جا قاعدا امام الڪبير يعني خليفه ۽ نماز جي جائزي بابت اهڙا جاري ٿيل آهن شروع موجب اهو ضروري آهي ته امام المعظم ۽ ماڻهن جي درميان هڪ روحاني ناتو هجي ۽ اهو ناتو بيهي نٿو سگهي جيڪڏهن خليفي کي آزادي نه آهي.“

اهو ته ٿيو موجوده حالت جو مذهبي پهلو ۽ انهي کي ڪنهن به صورت ۾ نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. پر خود اتحادين يج اصولن موجب به جيڪي اسان جو چوڻ آهي سو بلڪل پورو ۽ انصاف تي مبني آهي. سلطنت عثمانيه جي سڀني صوبن ۾ مسلمانن جو تعداد ٻين قومن کان وڌيڪ آهي. تنهنڪري ارمني، يهودي ۽ يونانين جهڙين قليل تعداد قومن کي انصاف روءِ مسلمانن تي حڪومت هلائڻ جون واڳون ڏئي نٿيون سگهجن ۽ وري جيڪڏهن اتحادين جو اصول ته ”ملڪي ماڻهو پنهنجي لاءِ پاڻ حڪومت جو فيصلو ڪن. “ لڳايو وڃي ته ”سنڀاليندڙ“ مقرر ڪرڻ جي تجويز بلڪل بي معنيٰ ٿيو ٿي پوي. يونانين جو سمرنا جي شهر تي زبردستي سان قبضو ڪرڻ ۽ جيڪي زبان تي نه آڻڻ جهڙا مظالم مسلمانن تي انهن ڪيا آهن ۽ جن جو فقط پڙلاءُ ٻاهرين دنيا جي ڪنن تائين اڃا مس پهتو آهي سو ته ”ملڪي ماڻهو پنهنجي لاءِ حڪومت جو پاڻ فيصلو ڪرڻ واري اصول ۾ اسان جي اعتقاد کي لوڙهي ڇڏيو آهي.“ دارالخلافت اسلام بول جي آزادي لاءِ ۽ انهي ملڪ، جنهن کي ترڪن واري ترڪي چوڻ ۾ اچي ٿو. تنهنجي آزادي لاءِ ته وزيراعظم مسٽر لارڊ جارج پاڻ خود پنهنجي واتان، نه رڳو پنهنجي طرفان بلڪه انگريز قوم ۽ گورنمينٽ جي طرفان اسلامي دنيا کي يقين ڏياريو ۽ قول ڪرڻ جي معنيٰ آهي پنهنجي عزت ٻين وٽ گرو رکڻ اسان جي مقامات مقدسه جو محافظ دنيوي اصطلاح موجب خاص خليفته المسلمين ئي آهي ۽ مسلمان شروع شريف موجب ڪو به فيصلو قبول ڪري نٿا سگهن جنهن موجب امير المومنين جو قبضا مقامات مقدسه ۽ اسلامي ارض پاڪ تان لهي وڃي يا انهن جي اقتدار کي گهٽائي هڪ معمولي سردار جيترو ڪيو وڃي. نائب رسول الله صلي الله عليہ وسلم جيڪي ڪنهن به طاقت جي زير عمل يا زير تعليم آڻڻ اسان جي مذهب ۾ صريحن دست اندازي ڪرڻ کانسواءِ ٻيو ڪو به نتيجو نه رکندو. از انسواءِ اها اسان جي ايمانداري جي راءِ آهي ته گذريل چئن سون سالن ۾ ترڪن غير قومن تي حڪومت ڪرڻ جي ڪا به ناقابليت نه ڏيکاري آهي. هاڻي جنهن صورت ۾ آمريڪا پري ٿي بيٺو آهي تنهن صورت ۾ سلطنت عثمانيه سان انصافانه صلح ڪرڻ جو بار، جيڪڏهن سمورو نه ته به ان جو تمام وڏو حصو، انگلستان جي ڪلهن تي آهي ۽ جيڪڏهن انگلستان جي مرضي آهي ته سڀ کان گهڻن مسلمانن تي راڄ ڪندڙ حڪومت وارو نالو فخر سان ماڻي، ته هن کي پنهنجي مشهور مدبر بسرائلي جي ”مشرقي پاليسي“ تي وري پاڻ کي هلائڻ گهرجيس، ڇو ته هن صاحب جي نظر ۾ انگلستان جي دوستي سلطان المعظم سان بنسبت زار بادشاهه روس جي کان وڌيڪ مفيد هئي ڇاڪاڻ ته سلطان المعظم سان اتحاد هئڻ ڪري هڪ ته انگريز مسلم رعايا کي گهڻي خوشي ٿي ٿئي ۽ ٻيو ته سلطان المعظم جون خواهشون ۽ اميدون انگلستان جي مخالف نه آهن. گذريل وقت ۾ سلطان المعظم خليفته المسلمين سلطنت برطانيا کي تمام وڏيون مددون ڏنيون آهن ۽ ائينده آزاد ترڪي برطانيا لاءِ پشت پناهه وانگر مفيد ٿيندو.

صاحبان- ڪيتري به منهنجي اها آرزو هجي ته سال 1919 کي پنهنجي خيالن مان ڪڍي ڇڏيان ته به انهن حقير شرارتن بابت ڪجهه لفظ چوڻ ڌاران رهي نٿو سگهان جي ڪن سرڪاري ڪامورن هن مسئلي ۾ ڪيون آهن. ۽ جن تي غور ڪرڻ لاءِ هن ڪانفرنس جو خاص طور تي اجلاس ٿيو آ